کلاش کردستان: میراثی از دل طبیعت در کشاکش بقا و فراموشی

کلاش: هویت، تاریخ و فلسفه زندگی

کلاش، هنری برخاسته از دل طبیعت کردستان، نمادی از همکاری و هم‌زیستی است؛ جایی که روح لطیف زن با دقت و آرامش رویه کلاش را با نخ‌های نازک می‌سازد و نیروی بازوی مرد، زیره کفش را با چکش و میخ استوار می‌کند. این کفش خنک، سبک و انعطاف‌پذیر، برای کوهستان‌های سر به فلک کشیده و تابستان‌های داغ کردستان طراحی شده و با خاک و سنگ این دیار سازگار است.

کلاش فراتر از یک کفش، هویتی عمیق است؛ هر جفت آن امضایی بر تاریخ و فرهنگ کردستان محسوب می‌شود. در سفیدی نخ‌هایش می‌توان پاکی کوه‌ها را دید و در استواری دوخت‌هایش، ریشه‌های عمیق مردمانی را لمس کرد که قرن‌ها بر خاک خود ایستاده‌اند. این هنر هزاران سال است که در جشن‌ها، عروسی‌ها، آیین‌ها و روزهای سخت معیشت کُردها حضور دارد و آینه‌ای از فلسفه زندگی این مردمان است: سادگی، استقامت و هم‌زیستی با طبیعت. هیچ ماده مصنوعی و صنعتی در ساخت آن به کار نمی‌رود و همه چیز از دل طبیعت گرفته شده است؛ از نخ پنبه‌ای تا چرم گاوی.

در طول تاریخ، زنان مسن این هنر را آرام و صبورانه به دختران خود می‌آموزند و این انتقال، همچون رشته‌ نخی نامرئی، گذشته را به آینده متصل می‌کند. بافندگان کلاش می‌دانند که هر جفت کلاش، فقط یک محصول نیست؛ بلکه بخشی از میراثی است که باید پاسداری شود، زیرا کلاش‌ها حافظان خاموش داستان‌هایی‌اند که در هر دوخت و هر گره شنیده می‌شوند.

ثریا رحیمی: زندگی گره‌خورده با کلاش

ثریا رحیمی، هنرمند ۴۸ ساله کُرد، سال‌های طولانی از عمر خود را به هنر اصیل کلاش‌بافی اختصاص داده است. پیوند او با این هنر به حدود بیست و اندی سال پیش بازمی‌گردد، زمانی که در ۲۰ سالگی با مردی از مریوان ازدواج کرد و راهی این شهر شد. مریوان از دیرباز به عنوان یکی از مراکز اصلی تولید کلاش در کردستان شناخته می‌شود و امروز عنوان «شهر جهانی کلاش» را بر دوش می‌کشد.

رحیمی می‌گوید: «در همان سال‌های نخست زندگی مشترک، کلاش‌بافی را از زنان هنرمند مریوانی آموختم و کم‌کم این کار برایم هم منبع درآمد شد و هم بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی‌ام، به گونه‌ای که بعد از جدایی از همسر اول خود و بازگشتم به سنندج همچنان آن را ادامه دادم.»

او برای هیچ کارگاه یا تعاونی خاصی کار نمی‌کند، بلکه مشتریان ثابت خود را دارد که به او سفارش می‌دهند و او نیز با ذوق و علاقه برایشان کلاش می‌بافد.

مراحل ساخت کلاش: همکاری زن و مرد

به گفته رحیمی، کلاش‌بافی هنری گروهی و جمعی است؛ زیرا ساخت بخش‌های مختلف این کفش سنتی میان زنان و مردان تقسیم می‌شود:

• مردان: بیشتر وظیفه ساخت زیره را برعهده دارند، چرا که کاری پرزحمت و سنگین است.
• زنان: مسئولیت بافت رویه کلاش را به عهده می‌گیرند.

رحیمی مراحل ساخت این کفش محلی را چنین شرح می‌دهد:

1. آماده‌سازی زیره: پارچه‌های پنبه‌ای در رنگ‌های متنوع (به‌ویژه قرمز و آبی) به صورت طولی و عرضی برش داده می‌شوند. سپس این پارچه‌ها تا شده و با ضربات مداوم کوبیده می‌شوند تا به شکل منظمی درآیند و سرانجام به سیخ کشیده شوند. کوبیدن زیره پس از به سیخ کشیدن، برای استحکام بیشتر کلاش ضروری است.
2. افزودن نوارهای چرمی: برای جلوگیری از پراکندگی لایه‌های پارچه، چهار رشته نوار چرمی که از پوست گاو ساخته شده، از میان پارچه‌ها عبور داده می‌شود. این نوارهای چرمی علاوه بر انسجام زیره، خاصیت بوگیری نیز دارند و از تعریق بیش از حد پا در فصل‌های گرم جلوگیری می‌کنند.
3. برش و میخ‌کوبی: پس از این مرحله، زیره در اندازه‌های متناسب با پای مشتری برش داده می‌شود و سپس حدود ۵۰ میخ در انتهای زیره کوبیده می‌شود تا از فرسودگی زودهنگام کفش جلوگیری شود و عمر آن افزایش یابد.
4. بافت رویه: وقتی زیره آماده شد، نوبت به رویه کلاش می‌رسد. رویه کلاش از الیاف نخی ساخته می‌شود که به صورت خاصی بافته می‌شوند و شکل خوشه گندم را تداعی می‌کنند. این بافت هم استحکام دارد و هم زیبایی. برای بافتن هر جفت کلاش، حدود پنج تا شش روز زمان لازم است.

ویژگی‌های منحصر به فرد کلاش

کلاش در عین اینکه بافتی مستحکم و مقاوم دارد، بسیار خنک و سبک است و به همین دلیل بیشتر برای فصل بهار و تابستان استفاده می‌شود. یکی از خصوصیات منحصر به فرد کلاش، که آن را از بسیاری از کفش‌های دیگر متمایز می‌کند، این است که جفت راست و چپ ندارد. این ویژگی باعث می‌شود که بتوان جفت‌های کلاش را جابه‌جا کرد و استفاده از آن به طور مساوی روی هر پا، مانع از فرسودگی زودهنگام آن می‌شود.

رحیمی باور دارد که ادامه دادن این هنر، هم برای حفظ میراث نیاکان ارزشمند است و هم می‌تواند راهی برای ایجاد اشتغال پایدار در منطقه باشد. او می‌گوید: «هر جفت کلاش حکایت صبر، دقت و هنرمندی زنان و مردانی است که روزها وقت صرف می‌کنند تا محصولی دست‌ساز، طبیعی و ماندگار به دست آید و برای من کلاش فقط یک کفش نیست، بلکه بخشی از زندگی و هویتم به شمار می‌رود.»

چالش‌ها و راهکارهای بقای کلاش‌بافی

امروز، هنر دیرینه کلاش‌بافی آرام‌آرام کمرنگ‌تر می‌شود. در دنیایی که کفش‌های صنعتی و ماشینی با رنگ‌ها و طرح‌های متنوع بازارها را پر کرده‌اند، جای کلاش در زندگی روزمره کمتر و کمتر می‌شود. نسل جوان، که در پی راحتی و سرعت است، کمتر به کفشی می‌اندیشد که روزها و هفته‌ها باید با دست بافته شود. بسیاری کلاش را تنها در جشنواره‌ها، نمایشگاه‌ها یا پای رقص‌های آیینی می‌بینند، نه در کوچه‌ها و دشت‌های کردستان.

رحیمی می‌گوید: «امروز مشتریان کلاش بیشتر کسانی هستند که به ارزش‌های فرهنگی و اصالت اهمیت می‌دهند. کمتر پیش می‌آید جوانی برای استفاده روزانه سفارش دهد و بیشتر یا برای یادگاری می‌خرند یا برای هدیه دادن.»

این سخنان بازتاب همان واقعیتی است که در گوشه و کنار کردستان دیده می‌شود؛ هنری که زمانی بخشی جدانشدنی از زندگی مردم بود، اکنون به تدریج به یک یادگار فرهنگی تبدیل می‌شود. با این حال، کلاش هنوز نفس می‌کشد؛ هنوز در دست‌های زنانی چون رحیمی ادامه دارد و صدای چکش بر زیره و پیچش نخ‌های سفید، نوای آشنای خانه‌هایی است که نمی‌خواهند این میراث از بین برود.

تهدیدها و راهکارهای معاون صنایع‌دستی

سعید نظری، معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کردستان، در خصوص چالش‌ها و راهکارهای بقای کلاش‌بافی توضیح می‌دهد:

• کاهش گرایش جوانان: گسترش رشته‌های تحصیلی و فعالیت‌های شغلی جدید، و درآمد کمتر کلاش‌بافی نسبت به سایر مشاغل، باعث کاهش گرایش جوانان به این هنر شده است.
• تهدید کفش‌های ماشینی: ورود کفش‌های ماشینی ارزان‌قیمت یکی از تهدیدهای جدی برای این هنر است.

نظری برای جذب بیشتر جوانان و ارتقای جایگاه این هنر، راهکارهای زیر را پیشنهاد می‌کند:

• ارائه آموزش‌هایی در زمینه ارتقای هویت و خانواده‌محور بودن این هنر.
• تأکید بر نقش آن در اشتغال‌زایی و افزایش درآمد.
• خلاقیت، نوآوری، بازاریابی در مراکز خرید جدید و افزایش ارزش افزوده.
• برجسته کردن اهمیت حفظ میراث فرهنگی توسط ادارات دولتی.
• تمرکز بر گردشگری، تسهیل در امر صادرات و تقویت فعالیت‌های خانوادگی.
• ارائه آموزش‌های تخصصی و کاربردی به شاغلان کلاش‌بافی.
• حمایت مالی و اعطای تسهیلات بانکی کم‌بهره.
• تبلیغات و بازاریابی گسترده، توسعه بازارهای محلی و کشوری.
• بهره‌گیری از ظرفیت فروش اینترنتی و فضای مجازی.
• معرفی در رسانه‌های ملی و فراملی، استفاده از بسته‌بندی مناسب و رقابتی.
• ارائه کاتالوگ و بروشور راهنمای محصول، گارانتی و خدمات پس از فروش.
• برگزاری نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های مرتبط، تشویق نوآوری و حمایت از ایده‌های خلاقانه جوانان.
• همکاری نهادهای مرتبط در تسهیل صادرات، بهره‌گیری از اعتبارسنجی در محصولات صنایع‌دستی و ایجاد تشکل‌های جمعی از جمله تعاونی‌ها.

نظری تأکید می‌کند که کلاش در کوتاه‌مدت با خطر فراموشی روبه‌رو نیست، اما در بلندمدت و در صورت نبود حمایت دولت، تلاش بخش خصوصی و برنامه‌های بازاریابی و صادرات، می‌تواند دچار ضعف و در معرض خطر قرار گیرد. او همچنین اشاره می‌کند که کلاش‌بافی از یک هنر صرفاً سنتی فراتر رفته و به یک محصول اقتصادی و صادراتی تبدیل شده است، با صادرات بیش از ۲۰۰ هزار جفت کلاش در سال.

دغدغه‌های صنعتگران و اقدامات حمایتی

مهم‌ترین دغدغه صنعتگران، امید به آینده و ماندگاری شغلی است که در این میان مسئله بیمه اجتماعی به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین خواسته‌ها مطرح می‌شود. نهادهای دولتی و سازمان میراث فرهنگی نیز در سال‌های اخیر اقداماتی برای حمایت از این هنر داشته‌اند:

• ثبت شهر مریوان در فهرست شهرهای جهانی صنایع‌دستی در سال ۱۳۹۶.
• ثبت رشته کلاش‌بافی در آثار ناملموس ملی.
• ایجاد دبیرخانه کلاش در مریوان.

با این وجود، هنوز بخش خصوصی در این حوزه به خودکفایی نرسیده و نیاز به حمایت‌های بیشتر وجود دارد. نظری خاطرنشان می‌کند که هیچ حمایتی به اندازه همت و تلاش خود صنعتگران نمی‌تواند در زنده نگه‌داشتن صنایع‌دستی مؤثر باشد.

برای بقای بسیاری از صنایع‌دستی، نوآوری ضروری است. تغییر در طراحی و کاربرد کلاش نیز می‌تواند فرصتی تازه باشد، مشروط بر آنکه به اصالت و هویت آن آسیبی وارد نشود. کلاش می‌تواند با استفاده از رنگ‌ها و طرح‌های متنوع و بازارپسند در کنار تولیدات سنتی، جایگاه خود را در بازارهای جهانی تقویت کند.

نظری یادآور می‌شود که برای جذب جوانان به این هنر، آموزش کاربردی و جذاب، پیوند دادن آن با سبک زندگی مدرن، ایجاد انگیزه اقتصادی، ارزش‌گذاری فرهنگی و هویتی، بهره‌گیری از رسانه‌ها و فناوری‌های نوین و در نهایت تقویت بازاریابی و حضور در نمایشگاه‌های داخلی و خارجی ضروری است. او برآورد می‌کند که بیش از ۱۰ هزار نفر در استان کردستان به کلاش‌بافی مشغول باشند که این آمار نشان‌دهنده ظرفیت بالای این هنر در ایجاد اشتغال و توسعه اقتصادی است.