بحران خزر: تهدیدات زیست‌محیطی و اقتصادی در گفت‌وگو با رئیس سازمان حفاظت محیط زیست

عوامل کاهش سطح آب خزر

نوسانات سطح آب دریای خزر پدیده‌ای پیچیده و چندعاملی است. تغییرات اقلیمی، افزایش نرخ تبخیر و تغییر الگوهای بارش از مهم‌ترین دلایل کاهش سطح آب در این پهنه آبی محسوب می‌شوند. علاوه بر عوامل طبیعی، برداشت انسانی آب از رودخانه‌های ورودی و ایجاد سدها نیز در این نوسانات نقش دارند.

• ابعاد خزر: طول ۱۱۵۰ کیلومتر، عرض ۴۵۰ کیلومتر، وسعت ۳۸۷ هزار کیلومترمربع.
• حوضه‌های مجزا: شمالی (عمق متوسط ۵ متر)، میانی (تا ۷۸۸ متر)، جنوبی (بیش از ۱۰۰۰ متر).
• منابع آب: دریافت آب از حدود ۱۳۰ رودخانه که بیش از ۸۰ درصد آن از ولگا و اورال تامین می‌شود.

نوسانات تاریخی و پیش‌بینی‌های آینده

سطح آب خزر در طول تاریخ زمین‌شناسی تغییرات چشمگیری داشته است. در قرن بیستم، پس از کاهش ۲ متری در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، بین سال‌های ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۷ به کمترین سطح خود در ۱۰۰ سال گذشته (۲۹ متر زیر سطح متوسط جهانی) رسید. سپس تا سال ۱۹۹۵ افزایش یافت و مجدداً حدود ۲ متر کاهش یافت.

بین سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵، سطح دریای خزر به طور متوسط سالانه ۶.۰۷ سانتی‌متر کاهش یافته است که این نرخ منفی ۲۰ برابر افزایش سطح متوسط جهانی دریا است. از سال ۲۰۲۰، کاهش‌های سالانه تا ۳۰ سانتی‌متر نیز ثبت شده است.

مطالعات مدل‌سازی اولیه کاهش سطح آب خزر را تا ۵ متر تا سال ۲۱۰۰ پیش‌بینی می‌کردند، اما برآوردهای جدید کاهش ۹ تا ۲۱ متر را تا پایان قرن تحت سناریوهای انتشار متوسط تا بالا مطرح کرده‌اند.

آلودگی دریای خزر و منابع آن

آلودگی دریای خزر از منابع متعدد خشکی و دریایی ناشی می‌شود. اکتشاف و بهره‌برداری نفت و گاز، به ویژه در سواحل قزاقستان، یکی از مهم‌ترین منابع آلاینده است. صدها چاه نفت رها شده و نشت مداوم از آنها، در کنار عملیات‌های اکتشافی، خطوط انتقال، کشتی‌های نفت‌کش و تخلیه آب توازن، به آلودگی دامن می‌زنند.

• منابع آلودگی خشکی: مصرف کود و سموم کشاورزی، فاضلاب‌های خانگی، پساب‌های صنعتی.
• آلودگی‌های دیگر: میکروپلاستیک‌ها و تورهای صیادی رها شده.

اقدامات ایران برای حفاظت از خزر

ایران در سال‌های اخیر اقداماتی را برای مقابله با آلودگی و حفاظت از دریای خزر انجام داده است. هیات وزیران در فروردین ۱۴۰۰، طرح ملی آمادگی، مقابله و همکاری در برابر آلودگی‌های نفتی و مواد خطرناک و سمی در دریا و رودخانه‌های قابل کشتیرانی را تصویب کرد.

همچنین، پروتکل حفاظت از دریای خزر در برابر آلودگی ناشی از منابع و فعالیت‌های مستقر در خشکی بر اساس ۲۰ ماده کنوانسیون تهران به تصویب رسیده است. این پروتکل طرف‌های متعاهد را ملزم به اتخاذ تدابیر لازم برای پیشگیری، مهار، کاهش و از بین بردن آلودگی و اثرات مخرب بر محیط زیست دریایی و مناطق ساحلی خزر می‌کند.

پیامدهای زیست‌محیطی کاهش سطح آب

کاهش عمق و پسرفت خزر عواقب زیست‌محیطی وخیمی دارد. این دریاچه زیستگاه بیش از ۳۰۰ گونه بی‌مهره بومی، ۷۶ گونه ماهی بومی و فک بومی خزر است. حاشیه‌های ساحلی آن نیز زیستگاه مهمی برای پرندگان آبزی و مهاجر محسوب می‌شوند.

• آسیب به مناطق حفاظت شده: کاهش تراز آب به ۹۴ درصد مناطق حفاظت شده ساحلی مانند پناهگاه حیات‌وحش میانکاله، خلیج گرگان و تالاب‌های گمیشان و انزلی آسیب رسانده است.
• تهدید فک خزری: زیستگاه‌های تولیدمثل فک خزری در شمال دریا به شدت کاهش یافته و موجب مهاجرت‌های اجباری این گونه شده است.
• خطر انقراض ماهیان خاویاری: تخریب زیستگاه‌ها، صید بی‌رویه، قاچاق خاویار، ورود شانه‌دار مهاجم و آلودگی دریایی، تمامی پنج گونه ماهی خاویاری خزر را در لیست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت در معرض خطر انقراض قرار داده است.

پیامدهای اقتصادی پسرفت خزر

کاهش تراز آب خزر پیامدهای اقتصادی گسترده‌ای نیز به همراه دارد که شامل ماهی‌گیری، استخراجات نفتی و ترانزیت دریایی می‌شود.

میدان‌های نفتی کاشگان (قزاقستان) و فیلانوسکی (روسیه) در شمال خزر، در صورت کاهش ۵ تا ۱۵ متری سطح آب، به مناطق خشک تبدیل خواهند شد. دسترسی به دریای خزر از طریق رودخانه ولگا-کانال دن نیز با کاهش ۵ متری سطح آب به شدت تحت تاثیر قرار گرفته و پیامدهای بزرگی برای ناوبری و تجارت خواهد داشت.

صید صنعتی کیلکا و ماهی‌گیری سنتی نیز به شدت تحت تاثیر قرار خواهند گرفت، به طوری که کاهش ۵ متری سطح آب می‌تواند اکثر فعالیت‌های ماهی‌گیری را از بین ببرد. در واکنش به این بحران، پروژه‌های لایروبی، احداث کانال و جابه‌جایی سازه‌های ساحلی توسط کشورهای حاشیه در حال انجام است که از جمله آنها می‌توان به پروژه لایروبی کانال آشوراده بین خلیج گرگان و دریای خزر به طول ۳ کیلومتر اشاره کرد.