تعمیق روابط ایران و ارمنستان در سایه تحولات ژئوپلیتیکی قفقاز

تقویت روابط راهبردی ایران و ارمنستان

در دیدار دوجانبه میان رئیس‌جمهور ایران و «نیکول پاشینیان»، نخست‌وزیر ارمنستان، بر ماهیت راهبردی روابط تهران-ایروان تأکید شد. این سفر دستاوردهای مهمی به همراه داشت:

• امضای ۱۰ تفاهم‌نامه و سند همکاری: این اسناد در حوزه‌های مختلف اقتصادی، فرهنگی و سیاسی به امضا رسیدند که نشان‌دهنده عزم دو کشور برای ارتقای سطح روابط است.
• بیانیه مشترک: مقامات عالی دو کشور یک بیانیه مشترک صادر کردند که بر تقویت همکاری‌ها تأکید دارد.
• برنامه مشورتی سه‌ساله: وزرای امور خارجه ایران و ارمنستان، «عباس عراقچی» و «آرارات میرزویان»، بر سر یک برنامه مشورتی سه‌ساله توافق کردند. این برنامه شامل برگزاری جلسات دیپلماتیک منظم، رویکردهای هماهنگ در مسائل منطقه‌ای و افزایش هماهنگی در مجامع بین‌المللی است.
• همکاری در بخش انرژی و زیرساخت: مقامات ارمنستان تمایل خود را برای همکاری‌های گسترده‌تر با تهران در بخش انرژی، ارتباطات گازی و زیرساختی ابراز داشتند.
• همکاری‌های فرهنگی: «ژانا آندریاسیان»، وزیر آموزش، علوم، فرهنگ و ورزش ارمنستان، میزبان هیئتی به سرپرستی «سید رضا صالحی امیری»، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران بود. دو طرف درباره پتانسیل بالای گسترش همکاری‌های فرهنگی، از جمله درخواست مشترک برای ثبت میراث فرهنگی در یونسکو، برگزاری نمایشگاه‌ها و برنامه‌های مشترک موزه‌ای گفت‌وگو کردند.

حساسیت‌های ژئوپلیتیکی و کریدور «مسیر ترامپ»

در حالی که روابط ایران و ارمنستان در حال تعمیق است، تحولات منطقه‌ای، به‌ویژه توافق ارمنستان و جمهوری آذربایجان بر سر ایجاد کریدور ترانزیتی «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی»، نگرانی‌هایی را ایجاد کرده است.

کریدور «مسیر ترامپ» چیست؟

تحلیلگران بر این باورند که کریدور «زنگزور» با نام جدید «مسیر ترامپ»، نه یک گذرگاه ترانزیتی ساده، بلکه اهرمی برای بازنویسی نقشه قدرت در قفقاز جنوبی است.

• طول و مسیر: این پروژه با طولی حدود ۴۳ کیلومتر در استان سیونیک ارمنستان قرار دارد و قرار است جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل کند.
• بخشی از کریدور میانی: این مسیر بخشی از «کریدور میانی» است که از آسیای مرکزی تا اروپا امتداد می‌یابد.
• واگذاری کنترل: واگذاری کنترل ۹۹ ساله این مسیر به کنسرسیومی آمریکایی-ارمنی، زنگ خطری برای منطقه تلقی می‌شود.
• ابعاد راهبردی: گزارش‌ها حاکی از آن است که این پروژه فراتر از حمل‌ونقل، بخشی از راهبرد ناتو و رژیم صهیونیستی برای محاصره تهران، تضعیف مسکو و مهار پکن است.

وزیر خارجه ارمنستان تأکید کرده است که طرح «مسیر ترامپ» تحت حوزه حاکمیت ارمنستان و بدون کنترل طرف ثالث فعالیت خواهد کرد.

موضع ایران در قبال تحولات قفقاز

تحلیلگران معتقدند سفر رئیس‌جمهور ایران و توافقات حاصله، نشان‌دهنده قصد تهران برای تقویت همکاری‌ها با ارمنستان در این برهه حساس تاریخی است. این اقدام هوشمندانه و پیشگیرانه برای مقابله با نفوذ ایالات متحده در منطقه ارزیابی می‌شود.

رئیس‌جمهور ایران در نشستی مطبوعاتی در ایروان گفت: «ما همواره با صراحت از تمامیت ارضی ارمنستان حمایت کرده‌ایم و این سیاست ثابت و بدون تغییر جمهوری اسلامی ایران است. با هرگونه توسل به زور یا تهدید به استفاده از آن در منطقه مخالف هستیم. معتقدیم که سیاست و حکمرانی در منطقه قفقاز باید قفقازی باقی بماند؛ برون‌سپاری حل و فصل مسائل قفقاز به نیروهای فرامنطقه‌ای موجب پیچیده‌تر شدن شرایط منطقه می‌شود.»

موقعیت ژئوپلیتیکی ارمنستان برای ایران و روسیه در کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال-جنوب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این کشور می‌تواند مسیر جایگزینی را از بنادر هند به سن‌پترزبورگ از طریق ایران و دریای خزر فراهم کند که ارزش ارمنستان را به‌عنوان یک شریک ترانزیتی برای مسکو و تهران افزایش می‌دهد.

«آرمن واردانیان»، استاد علوم سیاسی ارمنستانی، در واکنش به طرح «مسیر ترامپ» اظهار داشت که بسته شدن مرزهای شمالی ایران در نتیجه این طرح، «خط قرمز» هم برای ایران و هم برای ارمنستان است. وی تأکید کرد که ارمنستان چنین اقدامی نخواهد کرد و در تلاش است تا منافع مشترکی با ایران پیدا کند.

سیاست خارجی چندقطبی ارمنستان

توافقات اخیر، رویکرد سیاست خارجی چندقطبی نخست‌وزیر ارمنستان را تأیید می‌کند. ایروان که پیش‌تر اتکای صرف به روسیه را اشتباهی استراتژیک توصیف کرده بود، اکنون در تلاش است تا با گسترش همکاری‌ها با اتحادیه اروپا، ایالات متحده و بازیگران منطقه‌ای، تعامل بیشتری داشته باشد.

همکاری با ایران می‌تواند به ارمنستان در تنوع‌بخشی به سیاست خارجی و تقویت حوزه صادراتی کمک کند و در عین حال از حاکمیت خود بر «سیونیک» حفاظت نماید. در مقابل، تهران نیز می‌تواند از این مشارکت برای تقویت حضور خود در قفقاز و گسترش مناسبات تجاری-اقتصادی بهره‌برداری کند.