حذف چهار صفر از پول ملی: چالش‌ها و فرصت‌های فنی برای نظام بانکی ایران

چالش‌های فنی پیش رو

با اجرای این طرح، ریال از چرخه رسمی کنار گذاشته شده و «تومان» جایگزین آن می‌شود. همچنین، واحد «قِران» برای مبالغ خرد بازخواهد گشت. این تغییر که روی کاغذ ساده به نظر می‌رسد، در عمل نیازمند بازطراحی هسته‌های نرم‌افزاری، بازنویسی APIها، به‌روزرسانی موبایل‌بانک‌ها و حتی آموزش مجدد کارکنان سیستم بانکی است.

«امیرحسین اسدیان»، مدیر محصول سپرده و اوراق بانکداری متمرکز داتین، در گفت‌وگو با دیجیاتو، به بررسی چالش‌ها و فرصت‌های این تغییر برای بانک‌ها پرداخته است.

آمادگی سیستم‌های بانکداری و ریسک‌های اصلی

سیستم‌های Core Banking فعلی در داتین، قابلیت ذخیره‌سازی مبالغ با اعشار را دارند که پشتیبانی از واحد قِران را تسهیل می‌کند. با این حال، چالش اصلی در مدیریت دوره گذار نهفته است؛ حفظ و نگهداری مانده‌حساب‌ها بر مبنای دو واحد پولی و ارائه همزمان سرویس‌ها بر اساس هر دو واحد، فرایندی پیچیده و پرریسک است.

سرویس‌های متعددی به صورت مستقیم تحت تأثیر قرار می‌گیرند، از جمله:

• حوزه منابع: صدور گواهی تمکن مالی، تولید صورتحساب‌ها، گزارش‌گیری مانده حساب‌ها، محاسبه سود بر اساس مانده روزانه، و مدیریت چک‌ها (صدور، تسویه، ردیابی).
• حوزه مصارف: اعطای تسهیلات، صدور ضمانت‌نامه‌ها، و مدیریت تعهدات.

هرگونه مغایرت ناشی از گرد کردن اعشار در تهیه ترازنامه بانکی می‌تواند به عدم تعادل در گزارش‌های مالی، افزایش ریسک‌های نظارتی و تأثیر منفی بر ارزیابی سلامت مالی بانک‌ها توسط بانک مرکزی منجر شود.

دسته‌بندی چالش‌های اجرای طرح

چالش‌های اجرای این طرح به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

۱. چالش‌های فنی داخلی سیستم بانکی

این دسته شامل تطبیق سیستم‌های نرم‌افزاری برای پشتیبانی از محاسبات اعشاری، به‌روزرسانی فرایندهای داخلی مانند گزارش‌گیری و تسویه‌حساب‌ها، و مهاجرت داده‌ها در پایگاه‌های اطلاعاتی است. یکی از ریسک‌های اصلی، ایجاد مغایرت‌های مالی در تراکنش‌های اصلاحی و تسویه‌حساب‌ها، به‌ویژه در حجم بالای تراکنش‌هاست که می‌تواند به ضررهای مالی قابل توجهی منجر شود. تغییرات در سیستم‌های حسابداری نیز ممکن است پیچیدگی‌های اضافی در محاسبات کارمزد تراکنش‌ها یا سود سپرده‌ها ایجاد کند، جایی که مبالغ خرد (قِران) نقش کلیدی ایفا می‌کنند. تست‌های گسترده برای کاهش این ریسک‌ها ضروری است.

تجربیات جهانی، مانند حذف صفرها در ترکیه (که با موفقیت همراه بود اما نیازمند تست‌های طولانی‌مدت بود)، نشان می‌دهد که عدم توجه به این جزئیات می‌تواند به اختلالات کوتاه‌مدت منجر شود.

۲. چالش‌های ارتباطات بین‌بانکی

این بخش نیازمند هماهنگی گسترده با بانک مرکزی برای تعریف پروتکل‌های مشترک است تا سرویس‌های موجود مانند ساتنا، پایا و چکاوک بتوانند همزمان از دو واحد پولی پشتیبانی کنند. بدون یک نقشه راه فنی یکپارچه، ریسک اختلال در سیستم‌ها و ناسازگاری بین بانک‌ها افزایش می‌یابد. تجربیات گذشته، مانند مهاجرت به شتاب ۷، نشان می‌دهد که این هماهنگی در شش تا دوازده ماه قابل دستیابی است، اما فاز پایلوت با بانک‌های منتخب ضروری است.

کشورهایی مانند آرژانتین و برزیل که چندین بار صفرها را حذف کرده‌اند، تاکید کرده‌اند که هماهنگی بین‌بانکی، کلیدی برای جلوگیری از مغایرت‌های تسویه‌حساب‌هاست.

بازطراحی ساختارهای داده و APIها

حجم تغییرات مورد نیاز در ساختارهای داده و APIهای بانکی به معماری سیستم‌ها بستگی دارد. سیستم‌های با معماری استاندارد و ماژولار می‌توانند با تغییرات جزئی، مانند تعریف فیلدهای کمکی برای قِران یا نسخه‌بندی APIها، تطبیق یابند. در مقابل، سیستم‌های قدیمی‌تر (legacy) ممکن است نیاز به بازنگری گسترده‌تر کد و مهاجرت داده‌ها داشته باشند. این تغییرات بخش قابل ملاحظه‌ای از هزینه کل پروژه را تشکیل می‌دهد که شامل هزینه‌های چاپ اسکناس جدید، به‌روزرسانی نرم‌افزارها و آموزش سرمایه‌های انسانی می‌شود.

پیشنهاد می‌شود استانداردسازی نمایش مبالغ (مانند نمایش یکپارچه اعشاری برای کاهش خطاهای انسانی) و اجرای فازهای آزمایشی اعمال شود تا ریسک‌ها به حداقل برسد.

تأثیر بر اعتماد عمومی و فرصت‌های آتی

اجرای نادرست این طرح بدون توجه به جزئیات می‌تواند برای عموم مردم سردرگمی و اشتباهات محاسباتی ایجاد کند و حتی زمینه سوءاستفاده را فراهم آورد، که بر اعتماد عمومی به سیستم بانکی تأثیر منفی می‌گذارد.

در نهایت، با برنامه‌ریزی دقیق، همکاری بین ذی‌نفعان (از جمله بانک مرکزی، بانک‌ها و شرکت‌های PSP) و برآورد هزینه‌ها، این طرح می‌تواند فرصت‌هایی برای ساده‌سازی محاسبات و کاهش پیچیدگی‌های پولی ایجاد کند.