سقوط غیرمنتظره تئودور ژیوکوف: پایان ۳۰ سال دیکتاتوری در بلغارستان

هیچ‌کس باور نمی‌کرد که حکومت تئودور ژیوکوف، رهبر بلغارستان، پس از ۳۰ سال و بدون هیچ اعتراض خیابانی فرو بریزد. در حالی که او تمام تمرکز خود را بر اپوزیسیون گذاشته بود و هیچ‌گونه انعطافی از خود نشان نمی‌داد تا از بروز اعتراضات مردمی مشابه آنچه در دیگر کشورهای بلوک شرق در اواخر دهه ۱۹۸۰ رخ داده بود، جلوگیری کند، اما سرنوشت محتومش از جایی دیگر رقم خورد.

سقوط از درون: خیانت یاران سابق

ژیوکوف توسط همراهان سابقش سرنگون شد؛ کسانی که خواهان گشودن راهی جدید برای کشور بودند. این مستبد سابق برای حفظ قدرت خود دست به هر کاری زد. آخرین اقدام او زمانی بود که اقتصاد بلغارستان به احتضار افتاد و دیگر حتی با وام‌های خارجی نیز نمی‌شد وضعیت را بهبود بخشید. او به دنبال جایگزینی برای این وضعیت اسفناک بود و چه حربه‌ای بهتر از بازگشت به ملی‌گرایی و وطن‌پرستی؟

از همین رو، ژیوکوف تقصیر تمام بدبختی‌های مردم بلغارستان را به گردن خارجی‌ها و ترک‌تبارها انداخت و برنامه مدونی برای اخراج آنان پیگیری کرد. بسیاری از ترک‌تبارها برای در امان ماندن از فشار دستگاه حاکم مجبور به تغییر نام خود و انتخاب اسامی اسلاو شده بودند، اما این نیز برای دیکتاتور بلغارستان کافی نبود.

• برنامه «بزرگراه»: ژیوکوف بیش از ۳۵۰ هزار ترک‌تبار را با برنامه اخراج خود که به «بزرگراه» معروف بود، از کشور اخراج کرد.
• تأثیر جمعیتی: این رقم تقریباً ۴ درصد از کل جمعیت بلغارستان را شامل می‌شد.

ناکارآمدی ملی‌گرایی و کودتای پنهانی

اما حتی این چنگ زدن به میهن‌پرستی و مقصر جلوه دادن خارجی‌ها نیز نتوانست اکثریت بلغارها را با حزب کمونیست همراه کند. ناکارآمدی سیستم برای آنان چنان عیان بود که این راهکار ملی‌گرایانه و تهییج روحیه وطن‌پرستی نمی‌توانست توجه عموم را از موضوع اصلی منحرف کند. از همین رو، مقامات صوفیه خود دست به کار شدند.

یک سال قبل، ژیوکوف طی نمایشی از اعضای حزب خواسته بود نظرشان را درباره ادامه حکومتش بیان کنند و حتی گفته بود اگر حزب بخواهد از قدرت کنار می‌رود. اما اعضا می‌دانستند او تنها می‌خواهد خائنین را شناسایی کرده و با نیروهای امنیتی خود، دست به تصفیه حساب بزند. از همین رو، هیچ‌کس اظهار نارضایتی نکرد.

اما پس از آخرین تیر ترکش مستبد، وقتی همگان دیدند اخراج خارجی‌ها نیز دردی از مشکلات کم نمی‌کند و همچنان کمبود مایحتاج، گرسنگی و فقر به قوت خود باقی است و پروپاگاندای میهن‌پرستانه مردم را همراه حکومت نمی‌کند، مقامات حزب کمونیست طی کودتایی پنهانی و با جذب مخفیانه افراد معتمد، دست به پایین کشیدن ژیوکوف زدند.

وقتی کودتاگران پی بردند که اکثریت را در حزب دارند، از ژیوکوف خواستند استعفا دهد. وی طی چند ساعت تلاش کرد تا جلوی کودتا را بگیرد، اما وقتی فهمید اکثریت به گزینه عزل و اعدام وی فکر می‌کنند، حاضر به کنار گذاشتن قدرت شد.

پیامدهای سقوط و آینده بلغارستان

اگر بلغارها مرعوب تبلیغات میهن‌پرستانه ژیوکوف می‌شدند، شاید این مستبد می‌توانست مدت بیشتری بر مسند قدرت باقی بماند و وضعیت اسفناک بلغارها تداوم یابد. اما بلغارستان، هرچند نه به اندازه کشورهای غربی‌تر خود در بلوک شرق از فروپاشی بلوک بهره نبرد، اما همان دستاوردهایی که کسب کرد، موجب جهش رشد و ارتقاء رفاه در آن کشور شد.