بحران آب در شرق ایران؛ سدسازی‌های افغانستان و تضییع حق‌آبه

تهدید آب شرب مشهد و نابودی اکوسیستم

افغانستان با احداث سدهای پاشدان و سلما بر شاخه‌های هریرود، منابع آبی خراسان و به‌ویژه مشهد را تحت‌تأثیر قرار داده است. سد پاشدان با ظرفیت ۴۵ میلیون مترمکعب و تولید ۲ مگاوات برق، در مرداد ماه افتتاح شد. پیش از آن نیز، سد سلما با ظرفیت ۶۴۰ میلیون مترمکعب از سال ۱۳۹۵ بر روی هریرود به بهره‌برداری رسیده بود.

کارشناسان آب و محیط زیست هشدار می‌دهند که برداشت بیش از ۷۰ درصد آب یک حوضه، اکوسیستم را نابود می‌کند. کامران داوری، عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی، تأکید کرده است که بخش عمده‌ای از آب شرب مشهد از هریرود تأمین می‌شود و این بحران می‌تواند تهدیدی جدی برای تأمین آب بیش از ۲ میلیون نفر باشد. وی همچنین به کاهش شدید ظرفیت آبی سد دوستی، یکی از منابع مهم تأمین آب مشهد، اشاره کرد که به دلیل خشکسالی و سدسازی‌های افغانستان، ورودی آب آن تقریباً به صفر رسیده است. این وضعیت منجر به حفر چاه‌های عمیق و افزایش خطر کاهش سطح آب‌های زیرزمینی در خراسان شده است.

هامون، قربانی سدسازی بر هیرمند

تالاب بین‌المللی هامون با وسعت ۵۷۰ هزار هکتار، که زمانی قلب تپنده سیستان و منبع معیشت مردم منطقه بود، اکنون به بستری خشک و بی‌رمق تبدیل شده است. سدهای کمالخان و کجکی افغانستان بر رودخانه هیرمند، عامل اصلی این فاجعه زیست‌محیطی هستند. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که طالبان، سیلاب هیرمند را به سمت شوره‌زار گودزره منحرف کرده و مساحتی بالغ بر ۴۰۰ کیلومترمربع از آن را پوشانده است. این اقدام، آب شیرین هیرمند را به تلخاب تبدیل کرده و از رسیدن آن به تالاب هامون جلوگیری می‌کند؛ آبی که می‌توانست تالاب ۴۱۰ کیلومترمربعی هامون را احیا کرده و از تبدیل آن به کانون گرد و غبار جلوگیری کند.

دیدگاه نمایندگان مجلس

فداحسین مالکی: دیپلماسی آب باید فعال شود

فداحسین مالکی، نماینده زاهدان در مجلس، موضوع حق‌آبه هیرمند را دارای تاریخی پرفراز و نشیب دانست. وی اظهار داشت که با روی کار آمدن طالبان، وضعیت تعاملات در زمینه حق‌آبه با افغانستان در مشکل‌ترین حالت خود قرار دارد، زیرا ساختار حکومتی فعلی افغانستان کمتر به قوانین و معاهدات بین‌المللی پایبند است. مالکی تأکید کرد که تالاب هامون، که زمانی جزو هفت تالاب منحصر به فرد جهان بود، به دلیل بی‌تدبیری‌ها به خشکی مفرط گرفتار شده و اراده جدی برای حل این مشکل وجود ندارد. وی افزود که طالبان تنها در زمان سیلاب‌ها و برای حفاظت از سدهای خود، بخشی از آب را رها می‌کنند. مالکی خواستار فعال‌سازی مجدد دیپلماسی آب کشور شد و ابراز تأسف کرد که سیستان و بلوچستان، که زمانی انبار غله ایران بود، اکنون با پدیده‌هایی چون ریزگردها، شرایط سختی برای زندگی شهروندان دارد.

حسنعلی اخلاقی‌امیری: پیگیری حق‌آبه از طریق دیپلماسی

حسنعلی اخلاقی‌امیری، نماینده مشهد در مجلس، بیان کرد که حتی پیش از افتتاح سد پاشدان، خراسان با مشکلات کم‌آبی مواجه بود و ظرفیت سد دوستی به کمتر از ۱۵ درصد رسیده بود که عملاً غیرقابل برداشت است. وی پیش‌بینی کرد که با شروع به کار سد پاشدان، این بحران تشدید خواهد شد. اخلاقی‌امیری بر ضرورت ورود جدی مسئولان به این مسئله تأکید کرد و از برگزاری جلساتی با استاندار و برنامه‌ریزی برای حل مشکل خبر داد. وی هشدار داد که در صورت عدم حصول نتیجه مطلوب، نمایندگان مجلس این موضوع را از طریق دستگاه دیپلماسی و وزارت نیرو پیگیری خواهند کرد. وی همچنین به اهمیت آینده‌نگری و اجرای برنامه‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت برای مدیریت منابع آبی، از جمله انتقال آب از دریای عمان، اشاره کرد و تأکید کرد که این طرح به معنای فراموش کردن حق‌آبه ایران در برابر سدسازی کشورهای همسایه نیست، چرا که تجربه هامون نشان داده طالبان به معاهدات بین‌المللی متعهد نیست.