ایران در مسیر توسعه فناوری کوانتومی: راه‌اندازی نخستین شبکه ملی با ۷ گره

نقشه راه ملی و سه شاخه اصلی کوانتوم

پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات از سال ۱۳۹۴ فعالیت‌های تحقیقاتی و مطالعات بنیادی خود را در سه محور اصلی فناوری کوانتومی آغاز کرده است:

• ارتباطات کوانتومی: تمرکز بر انتقال امن اطلاعات.
• رمزنگاری کوانتومی: توسعه روش‌های نوین رمزنگاری با امنیت بالا.
• رایانش کوانتومی (Quantum Computing): پیشبرد قابلیت‌های پردازشی.

مهم‌ترین دستاورد این پژوهشگاه در سال ۱۳۹۸، تدوین نقشه راه فناوری کوانتوم در کشور بود. این نقشه راه با شناسایی بازیگران کلیدی، مراکز دانشگاهی، شرکت‌ها و نهادهای فعال، چشم‌اندازی ۱۰ ساله برای توسعه این فناوری در ایران ترسیم کرده است.

طراحی و پیاده‌سازی شبکه ملی کوانتومی

رنجبر رفیع با اشاره به ضرورت همگام‌سازی با تحولات جهانی، از تعریف پروژه «طراحی و پیاده‌سازی شبکه کوانتومی ملی» خبر داد. این شبکه برای اولین بار در کشور راه‌اندازی خواهد شد و پایلوت اولیه آن با ۷ گره کوانتومی آغاز می‌شود.

تجهیزات این شبکه توسط چند شرکت دانش‌بنیان داخلی طراحی و ساخته شده‌اند و پروژه هم‌اکنون در فاز اجرایی قرار دارد. زیرساخت ارتباطی این شبکه بر بستر فیبر نوری خواهد بود که امکان توزیع کلیدهای رمزنگاری کوانتومی (QKD) و انتقال اطلاعات با امنیت بالا را فراهم می‌کند.

هدف نهایی، گسترش این شبکه از ارتباطات نقطه‌به‌نقطه به یک شبکه وسیع با ده‌ها گره در سراسر کشور است، به طوری که مراکز استان‌ها نیز به آن متصل شوند تا ارتباطات امن در یک ساختار واحد و ملی برقرار شود. زمان‌بندی اجرای پروژه حدود ۱۴ تا ۱۵ ماه در نظر گرفته شده و پایلوت اولیه آن قرار است تا اردیبهشت سال آینده و همزمان با روز جهانی مخابرات راه‌اندازی شود.

چالش‌ها و الزامات اجرایی

مدیر گروه ارتباطات نوری پژوهشگاه به دو چالش اصلی در مسیر توسعه فناوری کوانتومی اشاره کرد:

• کمبود نیروی انسانی متخصص: نیاز مبرم به تربیت و جذب متخصصان در این حوزه.
• ضعف در سرمایه‌گذاری‌های ملی: لزوم حمایت مالی و سیاست‌گذاری کلان از سوی دولت و نهادهای مسئول.

رنجبر رفیع هشدار داد که اگر ایران در این زمینه عقب بماند، ناگزیر به مصرف‌کننده محصولات کشورهای پیشرفته تبدیل خواهد شد، در حالی که این حوزه ارتباط مستقیمی با امنیت ملی دارد.

شورای راهبری کوانتوم و تقسیم کار ملی

در اواخر سال گذشته، با دستور رئیس‌جمهور و زیر نظر معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، شورای راهبری کوانتوم تشکیل شد. هدف این شورا، ایجاد انسجام و تقسیم‌کار ملی بین نهادهای مختلف از جمله وزارت ارتباطات، سازمان انرژی اتمی، نهادهای نظامی، دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان است.

نقشه راه نهایی این شورا در مرداد ماه نهایی شده و در انتظار ابلاغ رسمی به دستگاه‌هاست. بر اساس این تقسیم‌کار، وظایف مشخصی برای هر نهاد در نظر گرفته شده است، از جمله:

• تأسیس آزمایشگاه‌های تست و ارزیابی تجهیزات کوانتومی در پژوهشگاه.
• حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان.
• ارائه تسهیلات مالی.
• توسعه زیرساخت‌های آموزشی و پژوهشی.

پیوند کوانتوم و هوش مصنوعی: کلید نسل ششم ارتباطات

رنجبر رفیع همچنین به همگرایی هوش مصنوعی و کوانتوم اشاره کرد و گفت که در نسل آینده شبکه‌های ارتباطی (نسل ششم تلفن همراه)، تلفیق رایانش کوانتومی با هوش مصنوعی نقش مهمی ایفا خواهد کرد. پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات الزامات این حوزه را در لایه‌های کنترلی شبکه، مدیریت هوشمند منابع و امنیت ارتباطات بررسی کرده است.

در زمینه تکنولوژی‌های فیزیکی مرتبط با رایانه‌های کوانتومی، نقشه راه ملی روش‌های مختلفی از جمله استفاده از ابررساناها و روش‌های مبتنی بر تله‌کوانتومی یا اتم‌های سرد را بررسی کرده است. خوشبختانه، چند نهاد در کشور به مرحله تولید آزمایشی در این حوزه رسیده‌اند.

در پایان، رنجبر رفیع بر لزوم حمایت جدی‌تر وزارت ارتباطات، معاونت علمی ریاست جمهوری و سایر نهادهای ذی‌ربط تأکید کرد تا ایران بتواند به یکی از بازیگران مطرح حوزه کوانتوم در منطقه تبدیل شده و جایگاه شایسته‌ای در آینده دیجیتال جهان کسب کند.