سفر پزشکیان به ارمنستان و بلاروس؛ آزمون سیاست خارجی و پیامدهای ژئوپلیتیکی

سفر پزشکیان به ارمنستان و بلاروس؛ آزمون سیاست خارجی دولت چهاردهم

سفر اخیر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، به ارمنستان و بلاروس، نه تنها به امضای ۲۳ سند همکاری در حوزه‌های گوناگون سیاسی، اقتصادی، صنعتی و فرهنگی انجامید، بلکه حامل پیام‌های آشکار ژئوپلیتیکی و راهبردی برای منطقه و فرامنطقه بود. این سفر از دو زاویه اصلی قابل تحلیل است: نخست جایگاه ایران در معادلات حساس قفقاز جنوبی و به‌ویژه موضوع گذرگاه زنگزور؛ و دوم استمرار و بازتولید سیاست نگاه به شرق که از دولت احمدی‌نژاد مطرح شد و در دوره رئیسی دنبال شد و اکنون پزشکیان نیز در همان مسیر گام برمی‌دارد.

زنگزور؛ چالش «راه ترامپ» و خطوط قرمز ایران

بخش پررنگ سفر به ایروان، مواجهه با مسئله ژئوپلیتیک گذرگاه زنگزور بود. بیانیه اخیر میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان با میانجیگری مستقیم دونالد ترامپ، مسیر تازه‌ای برای اتصال نخجوان به آذربایجان گشود. این کریدور که در رسانه‌های غربی با عنوان «راه ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» (TRIPP) شناخته می‌شود، به‌سرعت به یکی از مهم‌ترین متغیرهای امنیتی در مرزهای شمال‌غرب ایران بدل شده است.

نگرانی‌های تهران از کریدور زنگزور

• به حاشیه رفتن نقش ترانزیتی ایران: این کریدور می‌تواند دسترسی زمینی ایران به ارمنستان و اروپا را محدود کند.
• حضور آمریکا در قفقاز: ایجاد جای پای پایدار برای حضور آمریکا در قفقاز، تهدید امنیتی مهمی برای جمهوری اسلامی محسوب می‌شود.

پزشکیان پیش از سفر هشدار داده بود که ورود شرکت‌ها و نیروهای آمریکایی به بهانه مدیریت این کریدور می‌تواند امنیت مرزهای ایران را تهدید کند. موضع او این بود که «قفقاز باید قفقازی بماند» و مداخله نیروهای فرامنطقه‌ای تنها بر پیچیدگی‌ها خواهد افزود. این موضع نشان می‌دهد که دولت جدید تلاش می‌کند میان پرهیز از تشدید تنش مستقیم با ایروان و باکو، و دفاع قاطع از خطوط قرمز ژئوپلیتیک ایران تعادل برقرار کند.

مقامات ارمنستان به دولت پزشکیان اطمینان داده‌اند که این کریدور صرفاً یک مسیر ترانزیتی است و هیچ‌گونه تغییری در تمامیت ارضی ارمنستان ایجاد نمی‌کند. به گفته آنها، هدف این کریدور، طرح تسهیل حمل و نقل بین آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان است و گزارش‌های رسانه‌ها غیرواقعی است.

اقتصاد و فرهنگ؛ مکمل امنیت در ارمنستان

ابعاد اقتصادی و فرهنگی سفر به ارمنستان نیز اهمیت ویژه‌ای داشت. حضور گسترده فعالان اقتصادی و امضای ۱۰ تفاهم‌نامه در حوزه‌های مهندسی، معدن، حمل‌ونقل، انرژی و گردشگری نشان‌دهنده تلاش دولت برای تبدیل مرز ایران–ارمنستان به گذرگاهی مطمئن برای تجارت منطقه‌ای است. در شرایط تحریم‌های شدید، بهره‌گیری از این ظرفیت می‌تواند بخشی از فشارها را کاهش دهد.

در بُعد فرهنگی نیز پزشکیان با دیدار ایران‌شناسان ارمنی و تأکید بر پیوندهای تمدنی و تاریخی دو ملت، کوشید لایه‌ای نرم به روابط بیفزاید. یادآوری جایگاه جامعه ارمنی در ایران و حضور در اماکن تاریخی، نوعی دیپلماسی نمادین بود که به کاهش فاصله‌های ذهنی میان دو کشور کمک می‌کند.

بلاروس؛ استمرار سیاست نگاه به شرق

مقصد دوم سفر پزشکیان، مینسک بود؛ جایی که پیام ژئوپلیتیکی آشکاری داشت. بلاروس، همانند ایران، در تقابل با غرب قرار گرفته و طی سال‌های اخیر روابط خود با تهران را گسترش داده است. دیدار پزشکیان با الکساندر لوکاشنکو و امضای ۱۲ سند همکاری در حوزه‌های صنعتی، دارویی، بهداشتی، رسانه‌ای و محیط‌زیستی نشان‌دهنده تمایل دو کشور به ارتقای روابط تا سطح مشارکت راهبردی است.

این سفر از تداوم سیاست نگاه به شرق در دولت پزشکیان حکایت دارد. این راهبرد، نخستین بار در دوره احمدی‌نژاد به‌عنوان واکنشی به فشارهای آمریکا و اروپا بر سر پرونده هسته‌ای مطرح شد و در دوره رئیسی با پیگیری موضوع پیوستن ایران به شانگهای و بریکس، به سطحی بالاتر ارتقا یافت.

تجربه سال‌های اخیر نشان داده که سیاست نگاه به شرق با وجود جدال ایدئولوژیک دائمی با غرب، نمی‌تواند منافع کشور را تأمین کند، زیرا به وابستگی یک‌طرفه می‌انجامد. از منظر روابط بین‌الملل، تنها در صورت برقراری روابط متوازن با شرق و غرب می‌توان منافع ملی را تأمین کرد.

پزشکیان با انتخاب بلاروس به‌عنوان یکی از نخستین مقاصد سفر خارجی خود نشان داد که سیاست نگاه به شرق صرفاً میراث احمدی‌نژاد یا رئیسی نیست، بلکه به یکی از پایه‌های ثابت سیاست خارجی جمهوری اسلامی تبدیل شده است.

پیامدهای راهبردی سفر

این سفر در شرایطی انجام شد که تنها یک ماه از جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل می‌گذرد. بنابراین، سفر پزشکیان را می‌توان در بستر گسترده‌تری تحلیل کرد: تلاشی برای نشان دادن اینکه ایران، علی‌رغم فشارهای امنیتی و تحریم‌های اقتصادی، همچنان به دنبال شبکه‌ای از همکاری‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است تا با انزوای استراتژیک مقابله کند.

هرچند بسیاری از توافق‌های امضا شده هنوز در سطح تفاهم‌نامه باقی مانده و تحقق آن‌ها به پیگیری عملی و رفع موانع ساختاری نیاز دارد، اما حضور پررنگ نمادها در کنار دستاوردهای واقعی، به سفر رنگی چندلایه بخشید. در ایروان، حضور در مسجد کبود و دیدار با جامعه ارمنی، و در مینسک، دیدار با ایرانیان مقیم و تأکید بر هویت ملی، همگی بخشی از دیپلماسی نمادین بودند. اما در سطح سیاسی و راهبردی، این سفر پیام آشکاری به همسایگان و قدرت‌های جهانی داشت: دولت پزشکیان فعالانه در حال بازتعریف جایگاه خود در نظم منطقه‌ای و جهانی است؛ جایگاهی که بر دو ستون اصلی استوار است: حفظ خطوط قرمز ژئوپلیتیک در قفقاز و تداوم سیاست نگاه به شرق در همکاری با کشورهایی مستقل از غرب.