صعود فناورانه چین: چالش‌ها، دستاوردها و رقابت با آمریکا

صعود فناورانه چین: از «ساخت چین ۲۰۲۵» تا رهبری جهانی

چین در دو دهه گذشته با اتخاذ سیاست‌های صنعتی بلندپروازانه، جایگاه خود را در عرصه فناوری‌های پیشرفته و صنایع نوظهور تثبیت کرده است. برنامه «ساخت چین ۲۰۲۵» که در سال ۲۰۱۵ معرفی شد، با هدف تبدیل این کشور به رهبر جهانی در حوزه‌هایی نظیر انرژی‌های نو، نیمه‌رساناها، خودکارسازی صنعتی و مواد پیشرفته، میلیاردها دلار یارانه، اعتبارات ارزان و معافیت‌های مالیاتی را به خود اختصاص داد.

نتایج این سیاست‌ها قابل توجه بوده است. چین امروز نه تنها در حوزه خودروهای برقی و فناوری‌های انرژی پاک پیشتاز است، بلکه در صنایع پهپادها، اتوماسیون صنعتی و بسیاری از محصولات الکترونیکی نیز به برتری رسیده است. تسلط این کشور بر تولید آهنرباهای کمیاب حتی منجر به شکل‌گیری یک توافق تجاری سریع میان واشنگتن و پکن در دوران ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ شد.

چالش‌ها و انتقادات از مدل اقتصادی چین

با وجود دستاوردهای چشمگیر، مدل اقتصادی چین منتقدان جدی نیز دارد. برخی کارشناسان معتقدند که یارانه‌های گسترده به فساد، هدررفت منابع و شکل‌گیری صنایعی انجامیده که تعداد زیادی شرکت مشابه در آن فعالیت کرده و همگی با سودآوری اندک دست و پنجه نرم می‌کنند. پیامد چنین وضعیتی، کاهش اعتماد مصرف‌کنندگان، افت رشد اقتصادی و رکود در بازار کار است. اقتصاد چین که زمانی در مسیر سبقت از ایالات متحده قرار داشت، اکنون با کندی مواجه شده و شاید هرگز به تولید ناخالص داخلی آمریکا نرسد.

زیرساخت‌های مقاوم و نیروی کار عظیم: موتور محرکه پیشرفت

با این حال، این مشکلات به معنای توقف شتاب فناورانه چین نیست. پکن نه‌فقط به دلیل حمایت مالی از صنایع خاص، بلکه به‌خاطر ایجاد زیرساخت‌های عمیق و گسترده توانسته به یک قدرت فناورانه مقاوم بدل شود. شبکه‌های برق و دیجیتال پیشرفته، سیستم حمل‌ونقل عظیم، و مهم‌تر از همه یک نیروی کار ۷۰ میلیونی در بخش صنعت، ساختاری را شکل داده که به چین امکان می‌دهد سریع‌تر از هر کشور دیگری فناوری‌های جدید را توسعه داده و به مقیاس انبوه برساند.

نمونه‌ای از این پیشرفت در سال ۲۰۲۵ رقم خورد، زمانی که شرکت شیائومی ـ که پیش‌تر به دلیل تولید تلفن‌های هوشمند ارزان‌قیمت شناخته می‌شد ـ توانست در پیست نوربرگ‌رینگ آلمان رکورد سرعت خودروهای برقی را بشکند. این موفقیت تنها یک رکورد ورزشی نبود، بلکه نمادی از جهش برق‌آسای چین در عرصه خودروهای برقی و انرژی‌های پاک بود.

چین امروز سه‌چهارم خودروهای برقی جهان را تولید می‌کند، ۴۰ درصد صادرات جهانی این خودروها را در اختیار دارد و عملاً زنجیره تأمین انرژی خورشیدی را در دست گرفته است. این کشور بیش از نیمی از باتری‌های جهان و بخش عمده تجهیزات تولید هیدروژن سبز را می‌سازد. چنین جایگاهی تصادفی به دست نیامده، بلکه حاصل ترکیب سرمایه‌گذاری‌های عظیم، زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل و یک نیروی کار ماهر است که توانایی «دانش فرایندی» و تولید در مقیاس انبوه را دارد.

چالش‌های ساختاری و مسیر آینده پکن

با وجود این دستاوردها، مشکلات ساختاری همچنان پابرجاست. فساد در صنایع نیمه‌رسانا، بدهی‌های کلان شرکت‌های دولتی و سود پایین شرکت‌های خصوصی نشانه‌هایی از چالش‌های جدی هستند. بسیاری از شرکت‌ها تنها با کاهش قیمت‌ها در بازار باقی می‌مانند و این امر توانایی آن‌ها برای سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه را محدود می‌سازد.

با این حال، پکن مسیر خود را تغییر نداده است. مقامات چینی حتی با وجود خطر رکود و کسری تقاضای داخلی، همچنان اولویت را به خودکفایی و پیشرفت فناورانه می‌دهند. سیاست چین روشن است: رشد سریع اقتصادی به‌تنهایی هدف نیست، بلکه حفظ و گسترش ظرفیت‌های صنعتی و تکنولوژیک اصل بنیادین سیاست‌گذاری محسوب می‌شود.

واکنش ایالات متحده و رقابت جهانی

ایالات متحده در برابر این واقعیت با چالش بزرگی روبه‌روست. ابزارهایی همچون تعرفه‌ها و محدودیت‌های صادراتی تاکنون نتوانسته‌اند جلوی صعود چین را بگیرند. واشنگتن اگر بخواهد برتری فناورانه خود را حفظ کند، باید به جای کند کردن چین، زیرساخت‌های صنعتی و فناورانه خود را بازسازی کند؛ از سرمایه‌گذاری در انرژی و حمل‌ونقل گرفته تا تقویت نظام آموزشی و صنعتی در داخل. در غیر این صورت، آمریکا با روند بیشتر صنعتی‌زدایی و عقب‌ماندن از چین در رقابت جهانی روبه‌رو خواهد شد.