پاکسازی‌های بی‌رحمانه شی جین پینگ در ارتش چین: تثبیت قدرت یا تضعیف؟

پاکسازی‌های گسترده در ارتش چین

از زمان آغاز دور سوم ریاست‌جمهوری شی جین پینگ در سال ۲۰۲۲، حداقل ۲۱ افسر عالی‌رتبه از ارتش آزادی‌بخش خلق برکنار شده‌اند. سه نفر از این افراد از شورای عالی نظامی حزب، یعنی کمیسیون مرکزی نظامی، بوده‌اند که تنها هفت عضو دارد. این پاکسازی‌ها شامل وزیر دفاع و افسری که بیش از یک دهه بر ارتقای درجه تقریباً تمامی ژنرال‌ها نظارت داشت، نیز می‌شود.

برخی تحلیلگران معتقدند که شی ممکن است تا پایان دوره ریاست‌جمهوری خود، از مائو تسه‌تونگ، رهبر پیشین چین، در تعداد افسرانی که پاکسازی کرده، پیشی بگیرد. این تحولات اخیر، به‌ویژه با توجه به اینکه بسیاری از افراد متاثر از این پاکسازی‌ها در ظاهر از متحدان شی بودند، نه رقبای سیاسی بالقوه، باعث شگفتی شده است.

تثبیت قدرت یا تضعیف شی؟

برکناری افسران ارشد که زمانی غیرقابل‌لمس تلقی می‌شدند، به شایعات فراوانی دامن زده است که می‌گویند شی در حال از دست دادن کنترل خود بر ارتش آزادی‌بخش خلق است و حتی ادعاهای تندتری را برانگیخته که معتقدند سقوط سیاسی خود شی ممکن است نزدیک باشد. با این حال، به نظر می‌رسد شی در حال تثبیت قدرت خود بر ارتش است.

«او مانند یک رئیس مافیا، نشان داده که حتی متحدانش را هم قابل‌جایگزین می‌داند. مهم‌تر اینکه، تلفات سیاسی خیره‌کننده نشان می‌دهد رئیس‌جمهور در حال از دست دادن صبر خود نسبت به ارتش است؛ اما کنترلش را بر این نهاد حفظ کرده.»

این اقدامات نارضایتی مداوم او از فرماندهی عالی ارتش آزادی‌بخش خلق را نشان می‌دهد و می‌توان آن را بخشی از فرآیندی مداوم برای دستیابی به اهداف بزرگ‌ترش در خم کردن ارتش به اراده‌اش دانست. شی می‌خواهد اطمینان حاصل کند که می‌تواند با اطمینان از خشونت استفاده کند و برنامه‌های نظامی را میراث اصلی رهبری خود می‌داند.

اهداف اصلی شی در مدیریت ارتش:

• سیاسی شدن کامل ارتش: اطمینان از آمادگی ارتش برای ایفای نقش خود به‌عنوان ضامن نهایی حاکمیت حزب در صورت به چالش کشیده شدن توسط ناآرامی‌های داخلی.
• توانایی جنگیدن: ایجاد ارتشی که در صورت نیاز قادر به جنگیدن، حتی مقابل ایالات متحده باشد.

دوستی و دشمنی بی‌معناست

پاکسازی‌های اخیر ژنرال هه ویدونگ، نایب رئیس کمیسیون مرکزی نظامی (مرد شماره دو ارتش چین)، و دریاسالار میائو هوآ، رئیس دپارتمان کار سیاسی، بیشترین توجه را به خود جلب کرده است. این دو نفر در اوایل حرفه خود با شی جین پینگ در استان فوجیان همکاری داشتند و تصور می‌شد که رابطه ویژه‌ای با او دارند. اما هه از ماه مارس در انظار عمومی دیده نشده و میائو در نوامبر ۲۰۲۴ از سمت خود برکنار شد.

تحلیلگران دو فرضیه را مطرح کرده‌اند:

1. قضاوت ضعیف شی: این پاکسازی‌ها نشان‌دهنده قضاوت ضعیف و شرم‌آور شی در انتخاب زیردستانش است.
2. جنبش رو به رشد: این اقدامات نشان‌دهنده یک جنبش رو به رشد در میان رهبران ناراضی حزب و ارتش است که اکنون به دنبال به چالش کشیدن یا حتی برکناری شی هستند.

با این حال، هیچ‌یک از این فرضیه‌ها در برابر بررسی دقیق دوام نمی‌آورند. اگر آشوب سیاسی در داخل ارتش آزادی‌بخش خلق واقعاً برای شی شرم‌آور بود، به جای اعلام عمومی، پنهان می‌شد. حزب کمونیست در تبلیغ و محافظت از تصویر رهبری، به‌ویژه تصویر شی، بسیار توانمند است.

پرونده تایوان و بازی قدرت درون‌سازمانی

هیچ دلیل مشخصی وجود ندارد که چرا رهبری نظامی پس از یک دهه اطاعت به‌ظاهر کامل، ناگهان علیه شی جین پینگ قیام کند. ارتش آزادی‌بخش خلق در گذشته تلاش‌های پیشینیان شی برای اصلاح فرماندهی عالی را فعالانه خنثی کرده بود. اما تاکنون، ارتش نه‌تنها تسلیم اصلاحات گسترده شی شده، بلکه به نظر می‌رسد که با جدیت در حال آماده‌سازی برای اجرای دستورات شی برای ارائه گزینه‌های نظامی برای شرایط احتمالی تایوان تا سال ۲۰۲۷ است.

به جای شکاف بین شی و ارتش، به نظر می‌رسد که پاکسازی‌های اخیر نتیجه یک بازی قدرت درون‌سازمانی در ارتش باشد. شی همچنان روابط نزدیکی با افسران ارشد کلیدی، به‌ویژه ژنرال ژانگ یوشیا، نایب رئیس کمیسیون مرکزی نظامی، دارد. ژانگ حتی پس از گذشتن از سن بازنشستگی غیررسمی حزب، همچنان بر سر کار خود باقی مانده که نشانه‌ای آشکار از اعتماد شی به اوست.

افسران برکنار شده ممکن است صرفاً در حاشیه دایره سیاسی شی قرار داشته باشند. با توجه به اینکه فساد در ارتش آزادی‌بخش خلق، به‌ویژه از زمان آغاز برنامه پرهزینه نوسازی نظامی شی، پدیده‌ای گسترده است، افسران تازه پاکسازی‌شده ممکن است به اشتباه تصور کرده باشند که روابطشان با شی به آن‌ها اجازه می‌دهد بدون مجازات به راهزنی بپردازند.

ریشه‌های تمرکز شی بر ارتش

مقیاس این تحرکات در فرماندهی عالی، سؤالات عمیق‌تری را درباره اینکه چرا شی این‌قدر بر ارتش متمرکز است و در مدیریت آن بی‌رحم بوده، مطرح می‌کند. زندگینامه او سرنخ‌هایی ارائه می‌دهد:

• پیشینه خانوادگی: شی به‌عنوان پسر یک رهبر که نقش مهمی در جنگ داخلی چین ایفا کرد، نسبت به دو رئیس‌جمهور پیشین خود که هر دو مهندس بودند و تجربه کمی در امور نظامی داشتند، با مسائل نظامی راحت‌تر بود.
• درک سیاسی: او اهمیت سیاسی ارتش را بهتر درک می‌کرد و به‌طور غریزی می‌دانست که کنترل ارتش برای تسلط بر سیاست چین ضروری است.

در سال ۲۰۱۰، زمانی که شی به‌عنوان وارث ظاهری حزب کمونیست چین ظاهر شد، احتمالاً از آنچه در ستاد ارتش کشف کرد، به شدت تعجب کرد. به دلیل تسلط ژنرال‌های وفادار به رهبر سابق، جیانگ زمین، ارتش به نهادی منزوی و ناکارآمد تبدیل شده بود که بیشتر وقت خود را صرف حفاظت از منافع محدود خود می‌کرد.

فساد گسترده: پاشنه آشیل ارتش چین

شی در آغاز دوره خود به‌عنوان فرمانده کل قوا، این ایده را مطرح کرد که ارتش باید آماده جنگیدن و پیروزی در نبردها باشد، عبارتی که به‌طور کنایه‌آمیز نشان می‌داد ارتش در حال حاضر برای این کار آماده نیست. شی همچنین احتمالاً دریافت که پشت دیوار انزوای ارتش، فساد گسترده‌ای وجود دارد.

ارتش آزادی‌بخش خلق یک امپراتوری گسترده، مبهم و پیشرفته از نظر فناوری است که در داخل دستگاه حزب به خودی خود یک امپراتوری محسوب می‌شود و حتی رهبران غیرنظامی حزب کمونیست اغلب نمی‌توانند آن را درک یا کنترل کنند. برخلاف ایالات متحده، هیچ گروهی از کارشناسان غیرنظامی در امور نظامی، چه در داخل و چه در خارج از ارتش، وجود ندارد.

در نظام سیاسی چین، ارتش باید کاملاً سیاسی باشد: تقریباً همه افسران باید عضو حزب باشند و هم فرماندهان ارشد و هم نیروهای عادی زمان قابل‌توجهی را صرف آموزش ایدئولوژیک و وظایف دیگری می‌کنند که به مهارت نظامی وابسته نیست. این تمرکز تا حد زیادی ناشی از مأموریت اصلی ارتش و دلیل وجودی واقعی آن یعنی حفاظت از حزب کمونیست و حاکمیت آن است.

اصلاح مسیر و «کشتن میمون‌ها»

در سال ۲۰۱۱، مسئله اینکه آیا ارتش به‌عنوان ضامن حزب عمل خواهد کرد، به دلیل بهار عربی اهمیت پیدا کرد. در مواجهه با نارضایتی عمومی، نیروهای امنیتی در سراسر خاورمیانه فروپاشیدند و حکومت‌ها سقوط کردند. پس از بهار عربی، رهبران ارشد حزب کمونیست احتمالاً پرسیدند: «اگر تیان‌آن‌من امروز رخ دهد، آیا ارتش دوباره حزب را نجات خواهد داد؟»

اندکی پس از اینکه شی فرمانده کل قوا شد، حمله‌ای جسورانه علیه سران نظامی که ارتش را به یک دولت در دولت تبدیل کرده بودند، آغاز کرد. او دو نایب رئیس بازنشسته اما تأثیرگذار را به اتهام دریافت رشوه دستگیر و سپس چندین افسر ارشد دیگر را در سراسر ارتش پاکسازی کرد. شی سپس نقش نیروی زمینی ارتش را از طریق اصلاحات عمده در ساختار فرماندهی ارتش کاهش داد.

دامنه و مقیاس اصلاحات نهادی که شی یک دهه پیش بر ارتش تحمیل کرد، نباید دست‌کم گرفته شود. این اصلاحات معادل تجربه همزمان قانون امنیت ملی ۱۹۴۷ ایالات متحده و قانون گلدواتر-نیکولز ۱۹۸۶ است. شی این بازسازی‌های گسترده را در فرماندهی عالی بدون هیچ نشانه‌ای آشکار از مخالفت انجام داد. با حمله مستقیم به نقطه حساس ارتش، شی عبارت رایج چینی که «رهبران مرغ را می‌کشند تا میمون‌ها را بترسانند» را وارونه کرد. به جای پاکسازی نزدیکان نخبگان ارتش برای ارسال پیام به بالا، او خود رهبری را سر برید. این یک قمار بود، اما این اقدامات به‌طور موثری هرگونه مقاومت را در هم کوبید و به نظر می‌رسد جایگاه شی را تقویت کرد.

آماده نبرد؟

رویکرد سختگیرانه شی به ارتش نه‌تنها اهداف نظامی او را تضمین می‌کند، بلکه به اهداف سیاسی او نیز خدمت می‌کند. نگه‌داشتن افسران ارشد در حالت عدم اطمینان درباره چشم‌انداز شغلی‌شان و وابسته به شی برای ترفیع و معیشت‌شان، به شی اجازه می‌دهد تا کانال‌های متعددی از اطلاعات را از درون ارتش ایجاد کند تا بتواند دیوار انزوای آن را سوراخ کند و آنچه از منابع مختلف می‌شنود را ارزیابی کند.

برای بسیاری از ناظران، رویکرد شی ممکن است غیرمولد به نظر برسد. مدیریت سختگیرانه ارتش و بی‌امانی کمپین ضدفساد شی احتمالاً برای افسران ارشد تحقیرآمیز و دلسردکننده است. با این حال، شی این رنج در میان فرماندهی عالی را به‌عنوان اثری مثبت می‌بیند. پدر خود شی در طول حرفه طولانی‌اش در حزب کمونیست چندین بار از قدرت کنار گذاشته شد و زندانی شد. به نظر می‌رسد این دشواری‌ها وفاداری او به حزب را عمیق‌تر کرد.

برای بیش از ۴۰ سال، ارتش آزادی‌بخش خلق یک ارتش زمان صلح بوده که در هیچ درگیری واقعی آزموده نشده است. بدون چالش‌ها یا آزمون‌های وفاداری، شی می‌داند که خطر از خودراضی شدن وجود دارد. او ارتشی می‌خواهد که به چنین محنت‌هایی عادت کرده و آماده انجام دشوارترین مأموریت‌ها باشد، چه این تنبیه هموطنان ادعایی در تایوان و دفع مداخله احتمالی ایالات متحده باشد، چه حتی استفاده از خشونت برای حفاظت از حزب در برابر هم‌وطنانش.

همان‌طور که شی در اولین سخنرانی‌اش به ارتش پس از فرمانده کل قوا شدن اشاره کرد، اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید زیرا هیچ‌کس به اندازه کافی مرد نبود که بایستد و مقاومت کند. شی وسواس دارد که مطمئن شود مردان ارتش در صورت لزوم مقاومت خواهند کرد.