عقب‌نشینی بی‌سابقه دریای خزر: تهدید زیست‌محیطی و پیامدهای بین‌المللی

روند کاهشی تراز آب دریای خزر از سال ۱۳۷۴

سیده معصومه بنی‌هاشمی، رئیس مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر، با اشاره به نوسانات دوره‌ای سطح آب خزر، تأکید کرد که این دریا در طول تاریخ خود شاهد دوره‌های افزایش و کاهش سطح آب بوده است. وی توضیح داد:

«نوسانات و تغییرات دوره‌ای سطح آب از ویژگی‌های بارز دریای خزر است که پدیده‌ای شناخته‌شده در بین ساحل‌نشینان شمال کشور به شمار می‌رود. بررسی روند نوسانات آب دریای خزر نزدیک به یک سده در ایستگاه‌های تراز سنجی نشانگر دوره‌های افزایشی و کاهشی به‌ویژه در ۵۰ سال اخیر بوده که اثرات آن در سواحل مشهود است.»

• سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۶: روند کلی کاهشی و رسیدن به پایین‌ترین سطح.
• دهه ۶۰ و ۷۰ (تا سال ۱۳۷۴): افزایش سطح آب نزدیک به ۲.۵ متر.
• از سال ۱۳۷۴ تاکنون: روند کاهشی مستمر تراز آب.

با وجود اینکه تراز کنونی آب خزر حدود منفی ۲۸ متر است، شواهد دیرینه‌شناسی نشان می‌دهد که این دریا در گذشته ترازهای پایین‌تری را نیز تجربه کرده است.

عوامل مؤثر بر کاهش سطح آب خزر

نوسانات تراز آب دریای خزر تابعی از مؤلفه‌های بیلان آبی (ورودی‌ها و خروجی‌ها) در حوضه آبریز وسیع آن است که ۹ کشور را در بر می‌گیرد. عوامل متعددی بر این بیلان آبی تأثیرگذارند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• عوامل اقلیمی: افزایش دما و به تبع آن افزایش تبخیر و هدر رفت آب از پهنه دریا، عامل مهمی در کاهش سطح آب خزر، به‌ویژه در سال‌های اخیر، محسوب می‌شود.
• نزولات جوی: افت‌وخیزهایی در میزان بارش در حوضه آبریز خزر مشاهده شده است.
• منابع رودخانه‌ای: رودخانه‌ها، به‌ویژه ولگا در روسیه، کورا در آذربایجان و اورال در قزاقستان، مهم‌ترین عامل ورودی آب به خزر هستند که ۸۰ تا ۹۰ درصد منابع ورودی رودخانه‌ای را تشکیل می‌دهند. حجم ورودی آب رودخانه به‌طور متوسط سالانه بین ۳۰۰ تا ۳۲۰ میلیارد مترمکعب است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که کاهش تراز آب اخیر ناشی از افزایش دمای منطقه، کاهش بارش و کاهش حجم آبدهی رودخانه‌های اصلی است. سناریوهای تغییر اقلیم نیز افزایش دما و کاهش بیشتر سطح تراز آب خزر را تا پایان این قرن پیش‌بینی می‌کنند.

پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادی کاهش آب

کاهش سطح آب خزر پیامدهای جدی برای اکوسیستم و فعالیت‌های انسانی دارد:

بحران زیستی و انقراض فک خزری

تغییرات در منابع آبی خزر بر تمام ابعاد اکوسیستم آن تأثیرگذار است. فک خزری که نماد سلامت زیستی این دریا محسوب می‌شود، در معرض خطر انقراض قرار گرفته است.

تهدید سواحل، زیرساخت‌ها و تنوع زیستی

روند کاهشی آب، سواحل و کاربری‌های ساحلی را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. این وضعیت هشداری جدی برای زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های بهره‌برداری در مناطق ساحلی خزر است و می‌تواند بنادر، شیلات، آبگیر نیروگاه‌ها و سکونتگاه‌ها را با چالش مواجه کند.

مهم‌ترین پیامدهای کاهش سطح آب:

• ایجاد چالش در زیرساخت‌ها و کاربری‌های اقتصادی و اجتماعی.
• خشک شدن ذخایر آبی وابسته به خزر (تالاب‌ها، خلیج‌ها).
• افزایش عرصه ساحل و دخل و تصرف انسانی در حریم دریا.
• از بین رفتن تنوع زیستی و اکوسیستم‌های ساحلی.
• افزایش غلظت آلاینده‌های محیطی دریا و مصب رودخانه‌ها.
• اثرات منفی بر آبخوان‌های ساحلی.
• تأثیر بر فعالیت بنادر و شرایط دریانوردی.

وضعیت سواحل ایران و نیاز به همکاری منطقه‌ای

سواحل جنوبی دریای خزر، به‌ویژه در ایران، با وجود شیب و عمق بیشتر که کمتر دستخوش پسروی می‌شوند، از نظر جمعیتی پرتراکم‌ترین بخش خزر هستند. این مسئله اهمیت پیش‌آگاهی و مدیریت پیامدهای کاهش آب را در این مناطق دوچندان می‌کند.

ضرورت همکاری کشورهای حاشیه خزر

برای مدیریت آثار و پیامدهای کاهش آب خزر و بهبود شرایط محیطی آن، همکاری و مشارکت کشورهای حوضه این دریا، به‌ویژه پنج کشور ساحلی، ضروری است. این همکاری باید شامل موارد زیر باشد:

• توجه به مباحث کمی و کیفی منابع آبی خزر.
• مقابله با آلودگی‌های فیزیکی، شیمیایی و زیستی.
• تدوین برنامه اقدامات مشترک در خصوص پایش محیطی و به اشتراک گذاشتن نتایج.
• برگزاری نشست‌های علمی و تخصصی بین‌المللی برای بهره‌مندی از ظرفیت‌های علمی.
• اطلاع‌رسانی و جمع‌آوری اطلاعات از فعالیت‌های بهره‌برداری از آب خزر.
• تقویت بسترهای همکاری منطقه‌ای در مبارزه با سوانح آلودگی‌ها (مانند آلودگی نفتی).

مدیریت و صیانت قانونی از اراضی ساحلی

یکی از پیامدهای بارز کاهش منابع آبی خزر، پسروی و افزایش عرصه سواحل است. این پدیده نیازمند مدیریت ویژه شامل ساماندهی، قانون‌گذاری و نظارت با تأکید بر صیانت از اراضی و حریم دریا، خلیج‌ها و تالاب‌های پیرامون است. این محدوده‌ها بخشی از پهنه آبی خزر بوده و از لحاظ قانونی و پایداری سازه‌ای باید صیانت و کنترل شوند.