راز چشم‌ها در مومیایی‌های مصر باستان: از پیاز تا سنگ

فرایند پیچیده مومیایی‌سازی: فراتر از تصورات رایج

تصور عمومی از مومیایی‌کردن، شامل خارج‌کردن اندام‌ها، استفاده از نمک و پارچه‌پیچی است؛ اما واقعیت بسیار پیچیده‌تر از این توصیف ساده است. متون باستانی، دستورالعمل‌های کلی ارائه داده‌اند که تفسیر آن‌ها همواره قطعی نیست.

• تجارت جهانی: تحقیقات جدید نشان می‌دهد که بسیاری از روغن‌ها و مواد مورد استفاده در مومیایی‌سازی از سرزمین‌های دوردست به مصر وارد می‌شدند که این امر به رونق تجارت جهانی در آن دوران کمک شایانی کرده بود.
• مدت زمان: متون کشف‌شده، روندی حدود ۷۰ روزه را برای مومیایی‌کردن شرح می‌دهند.
• تنوع روش‌ها: دکتر کمبل پرایس، مصرشناس دانشگاه لیورپول، تأکید می‌کند که روش واحد و ثابتی برای مومیایی‌کردن وجود نداشت و این فرایند بسته به زمان و جایگاه اجتماعی فرد متوفی، متفاوت بود.

دکتر کمبل پرایس: «قواعد خیلی کمتر از آنچه تصور می‌کنیم ثابت و یکسان بودند. اغلب، اندام‌های داخلی تا حدی یا کاملاً از بدن بیرون آورده می‌شد و مغز هم از راه بینی بیرون کشیده می‌شد. در کل، هدف تخلیه اندام‌ها و خشک‌کردن بدن بود.»

برای خشک‌کردن بدن، از ناترون، نوعی ترکیب معدنی طبیعی، استفاده می‌شد. ناترون حدود ۴۰ روز روی جسد می‌ماند تا تمام رطوبت آن را جذب کند. پس از این مرحله، پوست با روغن‌ها و صمغ‌های معطر آغشته می‌شد تا هم خوشبو و هم بادوام گردد.

هدف اصلی مومیایی‌سازی: تبدیل به تندیس الهی

برخلاف باور رایج، هدف مومیایی‌سازی حفظ بدن به شکل اصلی آن نبود، بلکه تبدیل آن به حالتی جدید و جاودانه بود. پرایس توضیح می‌دهد: «مومیایی‌سازی آیینی بود که در آن تلاش می‌کردند بدن انسان را که طبیعی و فانی است، به حالتی درآورند که جاودانه شود و شایستگی حضور در عالم خداگونه را داشته باشد.»

از آنجا که چشم‌ها اندام‌هایی پر از آب و بسیار ظریف هستند، در فرایند خشک‌کردن با ناترون، دوام نمی‌آوردند. پرایس می‌گوید: «وقتی از ماده‌ای خشک‌کننده استفاده می‌کنید، تمام آب بدن بیرون کشیده می‌شود. چون چشم بیشتر از آب ساخته شده، خیلی زود جمع می‌شود و ته کاسه چشم فرو می‌رود.»

سرنوشت چشم‌ها: پیاز و سنگ به جای نگاه

در بیشتر مومیایی‌ها، چشم‌ها به طور طبیعی از بین می‌رفتند و تلاش خاصی برای حفظ آن‌ها صورت نمی‌گرفت. این امر نشان می‌دهد که هدف، حفظ ظاهر طبیعی بدن نبود، بلکه تبدیل جسد به چیزی شبیه تندیس بود. با این حال، گاهی برای بازسازی ظاهر چشم‌ها در صورت مومیایی، از روش‌های خاصی استفاده می‌شد.

• رامسس چهارم: در مومیایی رامسس چهارم (حدود ۱۱۰۰ پیش از میلاد)، در هر کاسه چشم یک پیاز قرار داده شده بود. این کار احتمالاً برای حفظ شکل چشم‌ها و حالت صورت انجام شده بود.
• چشم‌های سنگی: در دوره‌های بعدی، گاهی از چشم‌های سنگی یا ترکیبی از سنگ‌های سفید و سیاه برای بازسازی ظاهر چشم استفاده می‌کردند.

پرایس توضیح می‌دهد: «این کارها تلاش برای بازآفرینی زندگی نبود. در واقع، شبیه‌سازی یک تندیس بود؛ زیرا تندیس‌ها نیز معمولاً چشم‌هایی از سنگ داشتند. به عبارت دیگر، بدن مومیایی‌شده را درست مانند مجسمه‌ای الهی در نظر می‌گرفتند.»

مصریان باستان به جسد نه به عنوان یک فرد متوفی، بلکه به عنوان شیئی قدرتمند و مقدس نگاه می‌کردند. پرایس می‌گوید: «تندیس‌ها وسیله‌ای برای حضور خدایان بودند و وقتی بدن را مومیایی می‌کردند، در واقع داشتند همان کار را انجام می‌دادند.» این دیدگاه، تفاوت عمیق فرهنگی میان ما و مصریان باستان را آشکار می‌سازد.