عدالت در سلامت: چالش‌های زیرمیزی و تعرفه‌های پزشکی در ایران

از قانون تا واقعیت: شکاف عمیق در نظام سلامت

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، به ویژه در اصول ۳، ۲۹ و ۴۳، بر وظیفه دولت در تأمین سلامت مردم تأکید دارد. اصل ۲۹ به صراحت بیان می‌کند که تأمین نیازهای بهداشتی و درمانی مردم بر عهده دولت است و باید از محل درآمدهای عمومی و مشارکت‌های مردمی تأمین شود. همچنین، سیاست‌های کلی سلامت بر کاهش سهم پرداختی مردم از هزینه‌های سلامت و رفع دغدغه‌های بیماران تأکید دارد. اما در عمل، نه تنها سهم پرداختی مردم از ۳۰ درصد قانونی کاهش نیافته، بلکه تا ۷۰ درصد نیز افزایش یافته است. این وضعیت، دغدغه‌های فراوانی را برای بیماران ایجاد کرده و بسیاری از آنان را از مراجعه به موقع به پزشک و انجام آزمایشات دوره‌ای باز می‌دارد.

افزایش قیمت دارو و کمبود داروهای اساسی در داروخانه‌ها، مردم را مجبور به مراجعه به بازار سیاه کرده است. علاوه بر این، پدیده «زیرمیزی» توسط برخی پزشکان و کادر درمان، که به دلیل عدم رضایت از تعرفه‌های دولتی، مبالغی خارج از تعرفه را دریافت می‌کنند، به این مشکلات دامن زده است. این امر نه تنها بار مالی سنگینی بر دوش بیماران می‌گذارد، بلکه قداست حرفه پزشکی را نیز زیر سؤال می‌برد و بسیاری از خانواده‌ها را به زیر خط فقر می‌کشاند.

زیرمیزی پزشکان زیر ذره‌بین قانون

دکتر حسینعلی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت مجلس، از بررسی راهکارهای حذف زیرمیزی پزشکان خبر داده است. وی تأکید کرده که هدف اصلی، اجرای عدالت در درمان و حفظ کرامت بیماران و پزشکان است. دولت و مجلس به طور هم‌زمان وارد عمل شده و کمیته‌ای تخصصی برای بررسی این موضوع تشکیل داده‌اند. مجلس نیز آمادگی کامل خود را برای همکاری با وزارت بهداشت به منظور تصویب یا اصلاح قوانین برای تعرفه‌گذاری عادلانه، شفافیت مالی و نظارت هوشمندانه اعلام کرده است.

«پیشنهادهای کارشناسی در حال جمع‌بندی و هدف ما اجرای عدالت در درمان و حفظ کرامت بیماران و پزشکان است.»
- دکتر حسینعلی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت مجلس

دکتر شهریاری بر استفاده دقیق از ظرفیت سازمان امور مالیاتی برای نظارت بر گردش مالی پزشکان و اخذ مالیات تصاعدی تأکید کرده است. وی معتقد است که در چنین شرایطی، دریافت زیرمیزی دیگر برای هیچ پزشکی به‌صرفه نخواهد بود. با این حال، وی هشدار داده که نمی‌توان از پزشکی که ماهانه ۱۴ میلیون تومان درآمد دارد و نمی‌تواند معیشت خانواده خود را تأمین کند، انتظار عدم بروز رفتارهای انحرافی را داشت. این فشار اقتصادی یکی از دلایل اصلی مهاجرت گسترده هزاران پزشک متخصص از کشور است و نیازمند تدابیر جدی برای حفظ نخبگان در مسیر تعرفه‌گذاری واقعی و منصفانه است.

شرایط اخلاق پزشکی در کشور

دکتر حسام‌الدین ریاحی، متخصص اخلاق پزشکی، معتقد است که در زمینه آموزش حرفه‌ای و حقوق بیماران، شرایط مطلوبی وجود ندارد. آموزش‌ها عمدتاً نظری بوده و پزشکان فارغ‌التحصیل، آموزش‌های صحیحی در مورد نحوه برخورد با بیماران ندیده‌اند. وی علت اصلی مشکلات رفتاری در جامعه پزشکی را مداخله دولت و حاکمیت در تعیین تعرفه‌های پزشکی می‌داند.

«دولت و حاکمیت به پزشکان اجازه نمی‌دهد که تعرفه‌ها را به عنوان یک نهاد مستقل خودشان تعیین کنند و احساس می‌کنند که مورد ظلم واقع شده‌اند. از این رو رفتار اخلاقی ندارند و دنبال تجارت و پول در آوردن هستند.»
- دکتر حسام‌الدین ریاحی، متخصص اخلاق پزشکی

دکتر ریاحی با اشاره به اینکه تعرفه ویزیت یک پزشک متخصص ۳۰۰ هزار تومان تعیین می‌شود، در حالی که دستمزد یک آرایشگر بیشتر از این مبلغ است، این وضعیت را ناعادلانه می‌داند. این بی‌عدالتی باعث شده که برخی پزشکان به سمت انجام کارهای زیبایی بی‌ارزش مانند تزریق بوتاکس و ژل روی آورند، زیرا در این حوزه‌ها درآمد بیشتری وجود دارد و این امر جایگاه واقعی پزشک را تنزل می‌دهد.

در مورد عدم استفاده از کارت‌خوان توسط برخی پزشکان، دکتر ریاحی توضیح می‌دهد که این اقدام به دلیل اعتراض به تعرفه‌های غیرواقعی و فرار از مالیات است. با این حال، وی تأکید می‌کند که تعداد پزشکانی که این کار را انجام می‌دهند در اقلیت هستند و بیشتر پزشکان سعی می‌کنند مالیات خود را بپردازند و از کارت‌خوان استفاده کنند.

درد و دل پزشکان: چالش‌های معیشتی و مهاجرت

یک جراح جوان که خود را «علی‌رضا» معرفی می‌کند، از دوران سخت دستیاری با ساعات کار طولانی، شیفت‌های بدون استراحت و حقوق کم گلایه می‌کند. وی می‌گوید که جایگاه پزشک آنچنان متزلزل شده که یک چهارم پزشکان به دنبال گرفتن پروانه طبابت خود نیستند و بسیاری به کشورهای دیگر مهاجرت می‌کنند. او معتقد است که تصور مردم مبنی بر «پول پارو کردن» پزشکان، تا حد زیادی ناشی از غرض‌ورزی‌های رسانه‌ای است.

• سهم ناچیز پزشک از فیش بیمارستانی: از فیش بیمارستانی که بیمار پرداخت می‌کند، تقریباً ۷ درصد سهم پزشک است و بیش از ۹۳ درصد صرف هزینه‌های هتلینگ، دارو، تجهیزات و فضای بیمارستانی می‌شود.
• چرخه معیوب بهداشت و درمان: علی‌رضا اذعان می‌کند که مجبور به دریافت زیرمیزی است تا هزینه‌های زندگی‌اش تأمین شود و این کار قداست پزشک را زیر سؤال می‌برد.
• مهاجرت به مشاغل دیگر: بسیاری از جراحان به دلیل عدم صرفه اقتصادی، به بخش ساخت و ساز روی آورده‌اند و دست‌هایی که باید جان بیماران را نجات می‌داد، امروز سنگ و آجر معامله می‌کنند.

دکتر پروانه اعتمادی نیز بر مشکل غیرواقعی بودن تعرفه‌ها و فشار مالیاتی بر جامعه پزشکی تأکید می‌کند. وی می‌گوید که ذهنیت مردم نسبت به پزشکان مرفه است، در حالی که بسیاری از پزشکان با حداقل‌ها زندگی می‌کنند و مجبورند دو شیفت در بیمارستان کار کنند تا معیشت خود را تأمین کنند.