ریه‌های تهران در حال احتضار؛ بحران پارک‌های جنگلی پایتخت

بحران خشکی و آفت، تهدیدی جدی برای ریه‌های تهران

بحران خشکی و آفت سوسک پوست‌خوار، پارک‌های جنگلی تهران را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. در پارک‌های چیتگر و سرخه‌حصار، حدود ۱۰ درصد از درختان قطع شده‌اند و پیش‌بینی می‌شود که این روند ادامه یابد، چرا که ۲۰ هزار درخت دیگر نیز عملاً امکان حیات ندارند. این رقم نسبت به سال گذشته که ۱۶ هزار درخت بود، افزایش چشمگیری داشته است.

هادی دلیری‌کیا، سرپرست معاونت آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست و عضو کمیته تخصصی سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور، در این باره می‌گوید: «موضوع خشک شدن درختان پارک‌های جنگلی تهران مربوط به امسال و پارسال نیست؛ این روند قطعاً از قبل آغاز شده است. بیشتر عواملی که باعث بحران درختان شده‌اند، عوامل ثانویه‌ای مانند چوب‌خوارها و پوست‌خوارها هستند؛ آفت‌هایی که اغلب به دلیل تنش‌های خشکی بروز می‌کنند.»

وی تأکید می‌کند که ریشه‌یابی دقیق عوامل مؤثر بر مستعد شدن درختان برای خشکی و آغاز تنش، از اهمیت بالایی برخوردار است.

اهمیت فضای سبز و راهکارهای مدیریتی

فضای سبز شهری نه تنها به زیبایی شهر کمک می‌کند، بلکه نماد اقتدار یک شهر محسوب می‌شود و کارکردهای حیاتی متعددی دارد. دلیری‌کیا به نکات مهمی در انتخاب و نگهداری گونه‌های درختی اشاره می‌کند:

• انتخاب گونه‌های بومی: در اولویت نخست، کاشت گونه‌های بومی توصیه می‌شود، اما باید توجه داشت که همه گونه‌های بومی نمی‌توانند نیازهای شهری را برآورده کنند.
• سازگاری با خشکی: در اولویت دوم، سازگاری گونه با شرایط خشکی باید مد نظر قرار گیرد.
• محل کاشت: گونه‌ای که برای پیاده‌رو مناسب است را نباید در پارک کاشت و برعکس.
• ترکیب گونه‌ها: کاشت تک‌کشتی یک گونه در فضای وسیع اشتباه است؛ آمیختگی گونه‌ها ضروری است تا در صورت بروز مشکل برای یک گونه، سیمای شهر آسیب نبیند.

یکی از راهکارهای اساسی برای حل مشکل تنش آبی پارک‌های جنگلی، استفاده از پساب شهری است. رئیس اسبق انجمن جنگل‌بانی ایران معتقد است که این روش می‌تواند صددرصد مشکل را حل کرده و بخشی از تشنگی موجود را برطرف سازد.

کارکردهای حیاتی پارک‌های جنگلی

درختان پارک‌های جنگلی کارکردهای متنوع و حیاتی دارند که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کاهش دما: نزدیک شدن به پارک جنگلی می‌تواند تا ۴.۵ درجه سانتی‌گراد کاهش دما و خنکی هوا را به همراه داشته باشد.
• جذب گرد و غبار: هر یک از این پارک‌ها می‌توانند تا ۷۰ تن گرد و غبار را جذب کنند.
• ایجاد سایه: برای شهری خشک مانند تهران، ایجاد سایه از اهمیت بالایی برخوردار است.
• نقش اجتماعی و روانی: دلیری‌کیا این درختان را «سرای سالمندان» می‌نامد، چرا که نقش مهمی در ایجاد آرامش و فضای استراحت برای شهروندان دارند.
• کاهش آلودگی: تأثیر بر کاهش آلودگی هوا و آلودگی صوتی از دیگر کارکردهای مهم آن‌هاست.
• افزایش ارزش املاک: پارک‌های جنگلی بر ارزش ملک و املاک نیز اثر مثبت می‌گذارند.

از دست دادن این جنگل‌ها به معنای از دست دادن تمامی این کارکردهاست.

لزوم استفاده از تخصص و برنامه‌ریزی

یکی از چالش‌های اصلی در مدیریت بحران پارک‌های جنگلی، عدم استقبال از متخصصان است. دلیری‌کیا با انتقاد از این وضعیت می‌گوید: «افراد متخصصی که باید تصمیم‌گیر باشند، حضور ندارند. همین درخت‌هایی که امروز در بخش‌های زیادی در حال خشک شدن هستند، بدون مشورت با متخصصان رها شده‌اند.»

وی تأکید می‌کند که نظارت همراه با تخصص و پشتوانه علمی، می‌تواند مشکلات را به شدت کاهش دهد. درختان شهری همواره مستعد تنش هستند؛ آلودگی هوا، باران‌های اسیدی و کوبیدگی خاک از جمله عواملی هستند که عمر فیزیولوژیکی آن‌ها را به شدت کاهش می‌دهند. در حالی که یک درخت در طبیعت ممکن است ۱۰۰ سال عمر کند، در مناطق شهری تنها ۳۵ سال دوام می‌آورد.

در مورد درختان آفت‌زده، به ویژه گونه‌های سوزنی‌برگ، زمانی که سوسک‌های چوب‌خوار و پوست‌خوار به آن‌ها حمله می‌کنند، عملاً کار درخت تمام است و برگشت‌پذیر نیستند. اما مسئله مهم این است که قطع آن‌ها چگونه و با چه برنامه‌ریزی‌ای انجام شود تا تأثیر اجتماعی آن کمتر گردد و جایگزینی مناسب در نظر گرفته شود تا سیمای شهر یک‌باره زشت نشود. این تجربه باید درس عبرتی باشد تا تصمیمات بعدی با در نظر گرفتن علت خشکیدگی و ارائه راه‌حل‌های علمی اتخاذ شوند.