بحران کاهش جمعیت: چالش‌ها و راهکارهای جهانی برای آینده‌ای نامعلوم

کاهش بی‌سابقه نرخ باروری در ایران و جهان

در سال ۱۹۷۰، هر زن ایرانی به طور متوسط ۷ فرزند داشت، اما این رقم در سال ۲۰۱۰ به ۲ و در سال ۲۰۲۳ به ۱٫۷ فرزند کاهش یافت. این کاهش چشمگیر نشان می‌دهد که جمعیت دیگر قادر به حفظ خود نیست. ایران در این روند تنها نیست؛ بسیاری از کشورهای جهان نیز با کاهش نرخ باروری مواجه هستند. پژوهشگران دانشگاه واشنگتن پیش‌بینی می‌کنند که تا سال ۲۰۵۰، بیش از سه چهارم کشورها در شرایط مشابهی قرار خواهند گرفت.

خِسوس فرناندز-ویلاورد، اقتصاددان دانشگاه پنسیلوانیا می‌گوید: «کاهش باروری بسیار سریع‌تر از چیزی است که کسی انتظار داشت و در کشورهایی رخ می‌دهد که هیچ‌کس فکرش را هم نمی‌کرد.»

این کاهش شدید فرزندآوری، مشکلات متعددی را برای نسل‌های آینده ایجاد خواهد کرد. اقتصادهایی که به رشد جمعیت پایدار عادت کرده‌اند، ممکن است با چالش‌هایی نظیر کاهش نوآوری و بهره‌وری، و کمبود نیروی کار برای حمایت از سالمندان مواجه شوند. این تغییرات می‌تواند بر قدرت نظامی، نفوذ سیاسی و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های سبز نیز تأثیر بگذارد.

آستین شوماخر، پژوهشگر سلامت در دانشگاه واشنگتن، تأکید می‌کند: «کشورها باید همین حالا به مسئله کاهش جمعیت و اثرات آن رسیدگی کنند.»

داده‌ها چه می‌گویند؟

در میانه قرن بیستم، نرخ باروری جهانی به طور متوسط پنج فرزند به ازای هر زن بود. در آن زمان، پژوهشگران محیط زیست، پل و آن ارلیچ، درباره افزایش جمعیت و پیامدهای آن هشدار دادند. اما پیشرفت‌های کشاورزی و پزشکی، جمعیت جهان را ظرف پنج دهه به هشت میلیارد نفر رساند.

رشد جمعیت فشار زیادی بر محیط زیست وارد کرده و مصرف منابع را در بسیاری از مناطق جهان افزایش داده است. اما نگرانی‌ها درباره «جمعیت بیش از حد» تغییر کرده است. رشد جمعیت طی ۵۰ سال گذشته کند شده و میانگین باروری جهانی به ۲٫۲ رسیده است. در نیمی از کشورها، این عدد به زیر ۲٫۱ کاهش یافته که برای حفظ جمعیت ضروری است. حتی تغییرات کوچک در این اعداد می‌تواند اثرات بزرگی داشته باشد؛ برای مثال، نرخ باروری ۱٫۷ می‌تواند جمعیت را سریع‌تر از نرخ ۱٫۹ به نصف کاهش دهد.

کره جنوبی نمونه بارزی از این پدیده است. نرخ باروری این کشور از ۴٫۵ در سال ۱۹۷۰ به ۰٫۷۵ در سال ۲۰۲۴ رسیده است. جمعیت کره جنوبی پس از رسیدن به اوج حدود ۵۲ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰، اکنون در حال کاهش است و انتظار می‌رود این روند سرعت بگیرد.

پیش‌بینی‌های جهانی متفاوت است، اما اکثر جمعیت‌شناسان انتظار دارند جمعیت جهان در ۳۰ تا ۶۰ سال آینده به اوج برسد و سپس کاهش یابد، که این اولین کاهش بزرگ از زمان طاعون سیاه در قرن چهاردهم خواهد بود.

• چین: جمعیت این کشور ممکن است حدود سال ۲۰۲۲ به اوج خود رسیده باشد.
• هند: جمعیت هند نیز در اوایل دهه ۲۰۶۰ به اوج خواهد رسید.
• آمریکا: با فرض سناریوی مهاجرت محتمل، انتظار می‌رود جمعیت آمریکا تا سال ۲۰۸۰ به حدود ۳۷۰ میلیون نفر برسد.
• کشورهای با درآمد متوسط: کشورهایی مانند کوبا، کاهش جمعیت شدیدی را تجربه خواهند کرد.

استثنای مهم، آفریقای جنوب صحرا است که انتظار می‌رود تا سال ۲۱۰۰ بیش از نیمی از نوزادان جهان در این منطقه به دنیا بیایند. نرخ باروری در نیجریه هنوز بالای چهار است و جمعیت این کشور تا سال ۲۰۵۰ حدود ۷۶ درصد رشد خواهد کرد و سومین کشور پرجمعیت جهان خواهد شد.

عوامل مؤثر بر کاهش باروری

دلایل کاهش باروری متعدد و پیچیده هستند:

• دسترسی به روش‌های پیشگیری از بارداری: دسترسی بهتر به این روش‌ها، رابطه جنسی را از تولیدمثل جدا کرده است.
• آموزش و تغییرات اجتماعی: افزایش سطح آموزش و تغییرات در روابط و فرزندپروری نقش مهمی ایفا می‌کنند.
• سبک زندگی: جوانان در کشورهای ثروتمند کمتر وارد روابط می‌شوند و فعالیت جنسی کمتری دارند. سرگرمی‌های آنلاین جای تعاملات واقعی را گرفته و اعتماد اجتماعی را کاهش داده است.
• فرصت‌های تحصیلی و شغلی زنان: زنان فرصت‌های تحصیلی و شغلی بیشتری پیدا کرده‌اند و در انتخاب شریک زندگی سخت‌گیرتر شده‌اند.
• هزینه‌های زندگی: هزینه‌های بالای زندگی، به ویژه مسکن گران، فشار زیادی بر خانواده‌ها وارد می‌کند و بسیاری از مردم دلیل اصلی فرزند نداشتن خود را محدودیت مالی می‌دانند.
• نگرانی‌های محیطی و سیاسی: نگرانی درباره بی‌ثباتی سیاسی و محیطی نیز در این روند مؤثر است.
• کاهش کیفیت اسپرم: این عامل نیز به عنوان یکی از دلایل بیولوژیکی مطرح شده است.

در ایران، کمپین ملی برنامه‌ریزی خانواده در دهه ۱۹۸۰ باعث سریع‌ترین کاهش نرخ باروری شد. با وجود آغاز سیاست‌های افزایش باروری پس از سال ۲۰۰۶، نرخ باروری همچنان در سراشیبی سقوط قرار دارد.

راهکارهای مقابله و سازگاری

پیامدهای کاهش زاد و ولد در کشورهای مختلف متفاوت خواهد بود. کشورهایی با درآمد متوسط مانند کوبا، کلمبیا و ترکیه بیشترین آسیب را خواهند دید، زیرا کاهش باروری با افزایش مهاجرت به کشورهای ثروتمند همراه است. پیری جمعیت نیز مسئله اصلی است؛ در کشورهایی که نرخ باروری کاهش یافته، درصد افراد بالای ۶۵ سال طی ۲۵ سال آینده تقریباً دو برابر خواهد شد.

برخی از راهکارهای پیشنهادی برای مقابله با بحران کاهش باروری عبارتند از:

• مشوق‌های مالی: ارائه مبالغی به عنوان سرمایه‌گذاری اولیه برای هر نوزاد تازه متولد شده.
• سیاست‌های مهاجرتی: تقویت سیاست‌های مهاجرتی برای جبران کاهش جمعیت.
• زیرساخت‌های نگهداری از سالمندان: ایجاد و توسعه خدمات بهداشتی و حمایتی برای سالمندان با افزایش امید به زندگی.

با این حال، برخی پژوهشگران بر این باورند که نرخ باروری ممکن است به سطوح پیشین بازنگردد. بنابراین، تمرکز بر تاب‌آوری و آمادگی برای تغییرات جمعیتی آینده، به جای تلاش برای بازگشت به نرخ‌های باروری بالا، پیشنهاد می‌شود. دانشمندان همچنین معتقدند که نرخ‌های باروری پایین، اما نه بسیار پایین، می‌توانند مزایایی نیز داشته باشند، از جمله کاهش فشار بر منابع طبیعی و کاهش آلودگی.

باربارا کاتز راثمن، جامعه‌شناس دانشگاه شهر نیویورک می‌گوید: «ما هنوز هم بچه می‌آوریم؛ نژاد بشر در حال نابودی نیست.»