دماوند: غول خفته البرز و فعالیت‌های آتشفشانی آن در تابستان

فعالیت‌های دماوند: نشانه‌های حیات آتشفشان خفته البرز

آتشفشان دماوند، غول خفته رشته‌کوه البرز، در ماه‌های گرم تابستان، به‌ویژه مرداد و شهریور، با پدیده‌هایی چون ابر، بخار و جریان‌های گل‌آلود لاهار توجه‌ها را به خود جلب کرده است. این فعالیت‌ها پرسش‌هایی را درباره وضعیت کنونی دماوند و احتمال بیداری آن مطرح می‌کند. در گفت‌وگویی با مهدی زارع، زمین‌شناس و استاد پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی، ابعاد مختلف این پدیده‌ها و وضعیت آتشفشانی دماوند به تفصیل بررسی شده است.

ابر، بخار و جریان آب در قله دماوند

در ماه‌های مرداد تا شهریور، گزارش‌ها حاکی از افزایش ابرها، دود و جریان گل و لای (لاهار) در اطراف دماوند است. این پدیده‌ها، که در تابستان ۱۴۰۴ نیز مشاهده شده‌اند، بخشی از فعالیت‌های طبیعی این آتشفشان محسوب می‌شوند. دماوند به طور مداوم مه دود تولید نمی‌کند، بلکه دودخانه‌های آن گازهای گوگردی آزاد می‌کنند که می‌توانند ظاهری مه آلود ایجاد کنند. این گازها، که گاهی بوی تخم مرغ گندیده می‌دهند، توسط بادهای غالب، به‌ویژه از سمت غرب، در اطراف قله پخش می‌شوند. ماه‌های تابستان، با هوای گرم‌تر و جوی آرام‌تر، زمان محبوبی برای کوهنوردی است، زیرا برف‌ها ذوب شده و هوا مساعد می‌شود.

پدیده لاهار: جریان‌های گل‌آلود مخرب

لاهار، جریانی گل‌آلود از بقایای آتشفشانی است که از آب و مواد سنگی (خاکستر، تخته سنگ و غیره) تشکیل شده و با سرعت زیادی در دامنه‌های آتشفشان حرکت می‌کند. این جریان‌ها می‌توانند در اثر:

• ذوب برف و یخ
• باران‌های سیل‌آسا بر روی رسوبات آتشفشانی
• زمین‌لغزش

تشکیل شوند. در تابستان، ذوب برف و یخ روی آتشفشان‌ها، آب لازم برای تشکیل لاهار را فراهم می‌کند. لاهار پدیده‌ای بسیار مخرب است که قادر به طی مسافت‌های طولانی و دفن هر چیزی در مسیر خود است و به همین دلیل یکی از جدی‌ترین تهدیدات مرتبط با آتشفشان‌ها به شمار می‌رود.

مناطق تحت تأثیر لاهار در دماوند

دره گزانه (گزنک) منطقه‌ای است که معمولاً تحت تأثیر جریان‌های گل‌آلود لاهار قرار می‌گیرد، به‌ویژه در شهریور ماه. لاهار در این منطقه ترکیبی از آب و بقایای آتشفشانی با اندازه‌های مختلف، از خاکستر تا تخته سنگ‌هایی با قطر بیش از یک متر است.

در ۷ شهریورماه ۱۳۹۷، سیل مخربی در مسیر دره «گزنک» به قله دماوند (دره «تلو») رخ داد که تا دو روز ادامه داشت. این سیل در روستای «گزانه» موجب تخریب کامل پارک این مرکز جمعیتی شد و با گذر از روستا و تخریب دیواره آبراهه، در تلاقی با رود «هراز» و مسیر جاده هراز، به باغات منطقه گزنک آسیب وارد کرد.

مسیر عبوری این سیل، دره نه چندان وسیع گزنک به قله دماوند در محدوده بخش لاریجان استان مازندران است که راه دسترسی به قله دماوند از یال شرقی محسوب می‌شود.

وضعیت آتشفشانی دماوند: خفته، نه خاموش

دماوند یک آتشفشان چینه‌ای (stratovolcano) است که در حال حاضر خواب (dormant) محسوب می‌شود، نه خاموش. این بدان معناست که فعالیت‌های آن به طور کامل متوقف نشده و امکان فوران مجدد در آینده وجود دارد. دماوند دارای دو مخروط شمالی (قدیمی‌تر) و جنوبی (جدیدتر) است. فعالیت‌هایی نظیر خروج دود، بخار و رخداد زلزله‌های کوچک، نشانه‌هایی طبیعی از فعالیت‌های آتشفشانی در یک آتشفشان خواب هستند.

آنچه از دهانه قله دماوند دیده می‌شود، عمدتاً بخار آب و گازهای آتشفشانی شامل:

• بخار آب (H₂O)
• دی‌اکسید کربن (CO₂)
• گازهای گوگردی (H₂S و SO₂)

است. این گازها از شکاف‌ها و دهانه‌های فرعی (فومارول‌ها) در نزدیکی قله متصاعد می‌شوند که نشان‌دهنده وجود ماگما و فعالیت‌های گرمایشی در ژرفای کوه است.

لرزه‌های اطراف دماوند: زمین‌ساختی و آتشفشانی

لرزه‌های خفیفی که گاهی در اطراف دماوند گزارش می‌شوند، اغلب زلزله‌های زمین‌ساختی هستند که ناشی از جابه‌جایی گسل‌های موجود در منطقه البرز رخ می‌دهند. با این حال، لرزه‌های خفیف آتشفشانی نیز می‌توانند به دلیل حرکت ماگما یا گازها در داخل پوسته کوه ایجاد شوند. این لرزه‌ها معمولاً ضعیف‌تر از لرزه‌های زمین‌ساختی بوده و اغلب توسط مردم حس نمی‌شوند، اما در دستگاه‌های لرزه‌نگاری ثبت می‌شوند.

محفظه ماگمایی دماوند و اهمیت زمین‌گرمایی

بر اساس داده‌های لرزه‌نگاری، گرانش و مغناطیسی، محفظه ماگما در زیر سامانه آتشفشانی دماوند در ژرفای نسبتاً کمی قرار دارد. این محفظه بین ۲ تا ۵ کیلومتری زیر سطح زمین واقع شده و هسته آن احتمالاً از ماگمای مذاب در ژرفای ۳ تا ۴.۵ کیلومتری قرار دارد. نزدیکی این محفظه به سطح زمین، دماوند را از دیدگاه انرژی زمین‌گرمایی به یکی از بهترین محل‌ها برای تولید انرژی پاک و تجدیدپذیر تبدیل کرده است.

محفظه اتاق ماگمایی دماوند توده‌ای به پهنای حدود ۱۰ کیلومتر است. ژرفای پوسته زیر آتشفشان دماوند تقریباً بین ۴۶ تا ۴۸ کیلومتر است. تحلیل‌های دقیق لرزه‌ای البرز مرکزی و دماوند، تغییرات در عمق موهو (مرز بین پوسته و گوشته بالایی) را نیز نشان داده است.

ضرورت پایش مداوم دماوند

با وجود اینکه دماوند در حال حاضر خاموش نیست و تنها در حالت خواب قرار دارد، وجود دودخان‌ها (دریچه‌های بخار) و چشمه‌های آب گرم نشان‌دهنده وجود توده ماگمای داغ است. هرچند فعالیت‌های کنونی دماوند به فوران‌های شدید منجر نشده است، اما پایش و رصد مستمر آن ضروری است. دود، بخار و لرزه در دماوند نشانه‌هایی از فعالیت‌های زمین‌گرمایی و ادامه حیات این آتشفشان هستند و لزوماً علائمی از یک فوران قریب‌الوقوع محسوب نمی‌شوند.