چالش حضور چهره‌های سینما در تئاتر: کیفیت هنری یا رونق اقتصادی؟

دیدگاه رضا آشفته: جنبه تجاری و چالش‌های کیفی

رضا آشفته، منتقد تئاتر، معتقد است که حضور چهره‌های سینمایی در تئاتر عمدتاً جنبه تجاری دارد و ریشه در اقتصاد تئاتر و تلاش برای افزایش فروش دارد. او به تفاوت‌های اساسی بین بازیگری در تئاتر و سینما اشاره می‌کند:

• آمادگی بدنی و بیانی: تئاتر نیازمند بدنی منعطف و بیانی قوی است که طی سال‌ها تمرین به دست می‌آید. در سینما، ضعف‌ها با ابزار فنی قابل رفع هستند، اما در تئاتر بازیگر باید در طول اجرا، آمادگی کامل داشته باشد.
• خستگی و ریتم: بدن ناآماده به سرعت خسته می‌شود و این خستگی بر ریتم درونی و بیرونی بازیگر و هماهنگی با دیگران تأثیر منفی می‌گذارد.
• آسیب به کیفیت: اگر بازیگران سینما بدون تمرینات جدی بدنی و بیانی وارد تئاتر شوند، هم خودشان زیر سؤال می‌روند و هم کیفیت هنری تئاتر آسیب می‌بیند.

آشفته تأکید می‌کند که این حضور، بیشتر به سود اقتصاد تئاتر است تا کیفیت آن. او راهکار را در پذیرش این بازیگران به عنوان بخشی از گروه‌های تئاتری و گذراندن دوره‌های تخصصی فن بیان و آمادگی بدنی می‌داند.

رقابت ناعادلانه و دستمزدهای بالا

یکی از نگرانی‌های اصلی، رقابت ناعادلانه بین بازیگران تئاتری و چهره‌های سینمایی است. آشفته اشاره می‌کند که بازیگران شناخته‌شده به دلیل شهرت، نقش‌های بهتری دریافت می‌کنند، کمتر در تمرین‌ها حاضر می‌شوند، اما دستمزدهای بسیار بالاتری (گاهی تا ده برابر) می‌گیرند. این وضعیت، به دلیل تضمین فروش، قراردادهای سنگین‌تری را برای آن‌ها به همراه دارد که از نظر او ناعادلانه است.

دیدگاه امیر دژاکام: تئاتر، ویترین و آکادمی بازیگران بزرگ

امیر دژاکام، کارگردان باسابقه تئاتر، تفاوت‌های بازیگری در سینما و تئاتر را قابل شمارش می‌داند:

• تداوم اجرا: در تئاتر تداوم وجود دارد، در حالی که در سینما با عدم تداوم مواجه هستیم.
• قدرت اجرا: در تئاتر، به دلیل فاصله با تماشاگر، می‌توان کمی قوی‌تر و درشت‌تر کار کرد.
• صدا: در تئاتر، صدای بازیگر باید بلندتر باشد تا به گوش برسد، برخلاف سینما که میکروفون روی یقه بازیگر است.

او معتقد است که هنرمند تئاتر با دو یا سه جلسه آموزش می‌تواند در سینما کار کند و بالعکس. اما در ایران، شرایط متفاوت است؛ بازیگران سینما ممکن است با ۱۰ جلسه تمرین و حفظ دیالوگ، بدون توجه به ارزش‌های زیبایی‌شناسانه، روی صحنه بروند و مردم نیز صرفاً برای سرگرمی این آثار را تماشا کنند. در حالی که در دنیا، بازیگران بزرگ برای تئاتر شش تا هفت ماه تمرین می‌کنند، حقوق کمتری می‌گیرند و به شدت به تئاتر احترام می‌گذارند.

نقش مسئولان و سیاست‌گذاری در تئاتر

دژاکام بر لزوم توجه مسئولان به مسئله کارگردانی تأکید می‌کند. او معتقد است که هر کسی نباید بدون مجوز و آموزش لازم وارد عرصه کارگردانی تئاتر شود، برخلاف سینما که این روند قانونمندتر است. ورود افراد غیرمتخصص با سرمایه‌های کلان، تمرکز بر ارزش‌های هنری را کاهش می‌دهد و تئاتر را از یک جریان فرهنگی-هنری به یک جریان تجاری تبدیل می‌کند.

«تئاتر یک اتفاق نیست که بازیگری فکر کند با ۱۵ روز حضور در یک گروه تئاتری می‌تواند آن را محقق کند، بلکه تئاتر با حضور پیوسته در گروهی دائمی اتفاق می‌افتد و نیازمند استمرار و تعامل مستمر است.»

او وضعیت فعلی تئاتر شهر را نیز تجاری می‌داند و پیشنهاد می‌کند که مرکز هنرهای نمایشی و خانه تئاتر بر فرآیند مجوزدهی برای کارگردانی و سیاست‌گذاری تولید تئاتر نظارت کنند. همچنین، سالن‌های خصوصی می‌توانند به تئاتر تجاری اختصاص یابند و سالن‌های ملی، درصد اجرا را حذف کنند تا کارگردانان مطرح کشور در جریان تئاتر ملی فعالیت کنند.

تجربه‌اندوزی برای کارگردانان جوان

دژاکام تأکید می‌کند که فارغ‌التحصیلان تئاتر باید ابتدا در کنار یک کارگردان باتجربه، تجربه‌اندوزی کنند. او پیشنهاد می‌کند که برای صدور مجوز کارگردانی، تجربه پنج بار دستیاری یا مدرک لیسانس کارگردانی الزامی باشد تا از ورود افراد ناآگاه به این عرصه جلوگیری شود.