هشدار آژانس بین‌المللی انرژی اتمی: نگرانی از تکرار فاجعه چرنوبیل در اوکراین

هشدار آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره اوکراین

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، با انتشار بیانیه‌ای در تاریخ ۲۲ اوت (۳۱ مرداد)، بر ضرورت حضور مستمر آژانس در نیروگاه هسته‌ای زاپوریژیا تأکید کرد. این حضور با هدف کاهش خطر حوادث هسته‌ای در میانه درگیری‌ها صورت می‌گیرد و آژانس به سومین سال فعالیت خود در این منطقه نزدیک می‌شود.

تیم‌های آژانس در نیروگاه‌های هسته‌ای زاپوریژیا، خملنیتسکیی، ریونه، جنوب اوکراین و چرنوبیل، تقریباً به‌طور روزانه، فعالیت‌های نظامی و آژیرهای حمله هوایی را گزارش کرده‌اند. گروسی با ابراز نگرانی عمیق از افزایش فعالیت‌های پهپادی در نزدیکی تأسیسات هسته‌ای چرنوبیل، خواستار حداکثر خویشتنداری برای جلوگیری از وقوع یک فاجعه هسته‌ای شد.

«در پنجشنبه صبح، تیم آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با صدای چندین انفجار از خواب برخاست و بعدا مطلع شد چندین پهپاد بالای منطقه ممنوعه، در حدود پنج کیلومتری سایت [هسته‌ای چرنوبیل] شناسایی شده‌اند؛ همچنانکه تیم آژانس صدای آتش ضدهوایی را شنید. موضع من بدون تغییر باقی مانده؛ من در خصوص افزایش تکرار فعالیت‌های پهپادی در نزدیکی تأسیسات هسته‌ای [چرنوبیل] عمیقاً نگران هستم. ما بار دیگر خواهان حداکثر خویشتنداری برای جلوگیری از وقوع یک فاجعه هسته‌ای هستیم.»

علاوه بر این، بیانیه به چالش‌های جدی در تأمین آب خنک‌کننده در نیروگاه هسته‌ای زاپوریژیا اشاره کرده که فقدان آن، نگرانی بزرگی برای ایمنی این تأسیسات به شمار می‌رود.

فاجعه اتمی چرنوبیل: یادآوری یک تاریخ تلخ

نگرانی‌های کنونی، یادآور فاجعه اتمی چرنوبیل در آوریل ۱۹۸۶ است که به عنوان بدترین حادثه در تاریخ تولید انرژی هسته‌ای شناخته می‌شود.

موقعیت و مشخصات نیروگاه

نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل در شهرک پریپیات، ۱۶ کیلومتری شمال غرب شهر چرنوبیل و ۱۰۴ کیلومتری شمال کی‌یف، پایتخت اوکراین قرار داشت. این نیروگاه شامل چهار رآکتور بود که هر کدام ۱۰۰۰ مگاوات برق تولید می‌کردند و بین سال‌های ۱۹۷۷ تا ۱۹۸۳ عملیاتی شدند.

چگونگی وقوع فاجعه

فاجعه در تاریخ ۲۵ و ۲۶ آوریل ۱۹۸۶ (۵ و ۶ اردیبهشت ۱۳۶۵) در رآکتور شماره چهار رخ داد. تکنسین‌ها در حین انجام یک آزمایش با طراحی ضعیف، سیستم تنظیم توان و سیستم‌های ایمنی اضطراری را خاموش کرده و بیشتر میله‌های کنترل را از هسته خارج کردند، اما اجازه دادند رآکتور با ۷ درصد توان به کار خود ادامه دهد.

• میله‌های کنترل: این اجزا با جذب نوترون‌ها، سرعت واکنش شکافت هسته‌ای و در نتیجه توان رآکتور را تنظیم می‌کنند.

این اشتباهات، در ساعت ۰۱:۲۳ بامداد ۲۶ آوریل، به زنجیره‌ای از واکنش‌ها منجر شد که کنترل رآکتور را از دست کارکنان خارج کرد.

انفجارها و انتشار مواد رادیواکتیو

در پی این اتفاقات، چندین انفجار رخ داد که یک گوی آتشین بزرگ ایجاد کرد و درب فولادی و بتنی سنگین رآکتور را به بیرون پرتاب کرد. آتش‌سوزی متعاقب آن در هسته گرافیتی رآکتور، مقادیر زیادی مواد رادیواکتیو را به جو آزاد کرد که توسط جریان‌های هوا به فواصل دور حمل شد. همچنین، ذوب جزئی هسته نیز اتفاق افتاد.

تلاش برای پنهان‌کاری و آشکار شدن حقیقت

در ۲۷ آوریل، یک روز پس از حادثه، ۳۰ هزار نفر از ساکنان شهرک پریپیات تخلیه شدند. دولت اتحاد جماهیر شوروی تلاش کرد تا حقیقت حادثه و پیامدهای آن را پنهان کند و دستورالعملی «فوق محرمانه» برای طبقه‌بندی اطلاعات مربوط به فاجعه، به‌ویژه سلامت افراد در معرض خطر، منتشر کرد.

با این حال، دولت سوئد در ۲۸ آوریل (۸ اردیبهشت ۱۳۶۵) میزان فزاینده‌ای از مواد رادیواکتیو منتقل شده توسط باد را گزارش کرد. بررسی‌های اولیه نشان داد که منبع این آلودگی، انفجار بمب هسته‌ای نبوده، بلکه حادثه‌ای در یک رآکتور هسته‌ای بوده است. پس از گزارش‌های مشابه از فنلاند و دیگر کشورهای اسکاندیناوی، اتحاد جماهیر شوروی مجبور به اذعان به وقوع فاجعه شد.

گسترش تشعشعات به اروپا

پیش از آنکه خدمه پاکسازی بتوانند آتش را کنترل و وضعیت را تثبیت کنند (حدود دو هفته بعد)، تقریباً ۱۰۰ تا ۱۵۰ کوری تشعشعات رادیواکتیو به جو زمین نشت کرده بود. این تشعشعات از فراز بلاروس، روسیه و اوکراین عبور کرده و به کشورهای غرب اروپا از جمله فرانسه و ایتالیا رسید.

پیامدها و قربانیان فاجعه

برای جلوگیری از نشت بیشتر مواد رادیواکتیو، یک پوسته عظیم بتنی و فولادی بر روی رآکتور آسیب‌دیده قرار گرفت و بعدها یک سازه ایمن‌تر بر روی رآکتور شماره ۴ چرنوبیل ساخته شد.

آمار قربانیان و خسارات

فاجعه چرنوبیل در ابتدا منجر به مرگ ۳۲ نفر شد و ده‌ها نفر دیگر نیز به بیماری‌های شدید ناشی از تشعشعات هسته‌ای دچار شدند که برخی از آن‌ها بعداً جان باختند. میلیون‌ها هکتار جنگل و زمین کشاورزی آلوده شد و هزاران نفر تخلیه شدند، اما صدها هزار نفر در مناطق آلوده باقی ماندند.

• تلفات اولیه: منابع مختلف، تعداد کشته‌شدگان اولیه را بین ۲ تا ۵۰ نفر اعلام کرده‌اند.
• بیماری‌های درازمدت: انتظار می‌رفت در درازمدت، چندین هزار بیماری و مرگ ناشی از سرطان در بین انسان‌ها رخ دهد.
• آلودگی رادیواکتیو: بین ۵۰ تا ۱۸۵ میلیون کوری رادیونوکلئید به جو نشت کرد که چندین برابر بیشتر از رادیواکتیویته بمب‌های اتمی هیروشیما و ناگاساکی بود.
• تأثیر بر حیوانات: در سال‌های بعد، بسیاری از دام‌ها و چهارپایان به شکلی ناقص‌الخلقه متولد می‌شدند.