چالش‌های هدفمندی یارانه‌ها در ایران: از رانت دارو تا بنزین 2 هزار همتی

نشست تخصصی «بررسی هدفمندی یارانه‌ها» با حضور کارشناسان برجسته اقتصادی، ابعاد پیچیده و چالش‌های عمیق نظام یارانه‌ای ایران را مورد واکاوی قرار داد. در این گردهمایی، حسن نوروزی، رئیس سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها، علی عسگری، معاون سابق سازمان برنامه و بودجه، و امید حاجتی، رئیس سابق سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها، به طرح دیدگاه‌ها و راهکارهای خود برای اصلاح این سیستم پرداختند. محور اصلی بحث‌ها بر ناکارآمدی یارانه‌های غیرمستقیم، لزوم اصلاح پایگاه‌های اطلاعاتی خانوار و ضرورت بازنگری جامع در سیاست‌های حمایتی دولت متمرکز بود.

یارانه‌های غیرمستقیم: بستری برای رانت و فساد

امید حاجتی، رئیس سابق سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها، با اشاره به تأثیر سه محور ثروت، درآمد و خدمات دولتی بر رفاه اقتصادی خانوار، تأکید کرد که دولت در تعیین حداقل دستمزد، نظام مالیاتی و یارانه نقدی نقش کلیدی دارد. وی با انتقاد شدید از یارانه‌های غیرمستقیم، آن را عامل اصلی ناکارآمدی، رانت و فساد در اقتصاد ایران دانست. حاجتی به یارانه دارو به عنوان نمونه‌ای بارز اشاره کرد که از ابتدای تخصیص ارز تا قاچاق مجدد دارو به خارج از کشور، سرشار از فساد است.

«یارانه غیرمستقیم همواره باعث ناکارآمدی بسیار بالایی شده و رانت و فساد در پی داشته است؛ مثلاً یارانه دارو از ابتدا تا انتها سرشار از رانت و فساد است.»

وی پیشنهاد داد که واردات دارو آزاد شده و یارانه به مصرف‌کننده نهایی پرداخت شود تا با هزینه کمتری از بیماران خاص و سرطانی حمایت شود. حاجتی همچنین بر لزوم بررسی یکپارچه ناترازی دخل و خرج خانوار و آزادسازی همزمان قیمت‌ها تأکید کرد.

ابعاد پنهان یارانه‌ها و چالش‌های آماری

حسن نوروزی، رئیس سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها، به وجود یارانه‌های پنهان و فرابودجه‌ای در کشور اشاره کرد و گفت که امسال 21 درصد از منابع بودجه عمومی دولت، معادل 1047 همت، به یارانه‌ها اختصاص یافته که 88 همت آن سهم دارو است. وی یارانه نقدی و مستمری خانوارهای تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی را 36 همت برآورد کرد.

• واردات بنزین: ماهانه 35 میلیون دلار از وزارت نفت برای یارانه بنزین دریافت می‌شود، در حالی که روزانه 20 میلیون لیتر بنزین وارد می‌شود و صادراتی در این زمینه وجود ندارد.
• نقص پایگاه‌های اطلاعاتی: نوروزی اصلاح سیاست‌های یارانه‌ای را نیازمند بانک اطلاعاتی قوی دانست و به شکست روش خوداظهاری در سال 93 و عدم دقت کافی در داده‌های اطلاعاتی املاک پس از 16 سال اشاره کرد.
• دهک‌بندی و حذف یارانه‌بگیران: در حال حاضر 92 درصد مردم یارانه دریافت می‌کنند. مجلس مصوب کرده است که 3 دهک (معادل 18 میلیون نفر) از دریافت یارانه حذف شوند و دولت در حال اجرای آن است.

نوروزی تأکید کرد که باید از سیستم حمایت فراگیر به سمت سیستم تأمین اجتماعی و خدمات‌دهی فراگیر حرکت کنیم و یارانه‌ها مشروط به اقداماتی مانند ثبت‌نام فرزندان در مدارس یا کاهش اعتیاد باشند.

یارانه پنهان بنزین: 2 هزار همت و عدم احساس عمومی

رئیس سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها به متوسط مصرف روزانه 139 میلیون لیتر بنزین در کشور اشاره کرد که با نرخ 1500 تومان به مردم فروخته می‌شود. وی افزود که یارانه پنهان بنزین در مقایسه با نرخ واقعی آن، بالغ بر 2 هزار همت است. این در حالی است که جامعه این حجم یارانه پنهان را احساس نمی‌کند.

«یارانه پنهان بنزین در مقایسه با نرخ واقعی آن بالغ بر 2 هزار همت است. طبیعی است که جامعه این حجم یارانه دریافت می‌کند را احساس نمی‌کند.»

نوروزی یادآور شد که قرار بود در برنامه 5 ساله چهارم، قیمت حامل‌های انرژی به 90 درصد فوب خلیج فارس برسد، اما این اتفاق نیفتاد و هدفمندی یارانه‌ها از همان ابتدا در منابع و مصارف با مشکل مواجه شد. وی راهکار را در پرداخت یارانه به مصرف‌کننده نهایی و آزادسازی قیمت‌ها دانست.

اصلاح بانک اطلاعات خانوار و نقش ثبت احوال

نوروزی درباره اصلاح بانک اطلاعات خانوارها توضیح داد که سازمان هدفمندی با همکاری وزارت رفاه این بانک را ایجاد کرده است، اما دهک‌بندی توسط وزارت رفاه انجام می‌شود. در سال 1400، دولت مصوب کرد که ثبت احوال متولی پایگاه اطلاعاتی خانوار شود. به دلیل تفاوت در تعریف خانوار بین این دو سازمان، اختلافاتی پیش آمده که در حال بررسی استان به استان است و تاکنون 18 استان مورد بررسی قرار گرفته‌اند. در این طرح، مراجعات به استانداری‌ها و فرمانداری‌ها حذف شده و خانوارها باید تغییرات را در پایگاه اطلاع‌رسانی ثبت احوال درج کنند.

لزوم اصلاح تدریجی و بازگرداندن اختیار قیمت‌گذاری به دولت

علی عسگری، معاون سابق سازمان برنامه و بودجه، با اشاره به تجربیات گذشته، گفت که در زمان مرحوم هاشمی رفسنجانی، قرار بود هر سال در نیمه دوم فروردین، قیمت حامل‌های انرژی 15 تا 20 درصد افزایش یابد و این امر نارضایتی ایجاد نمی‌کرد. وی انتقاد کرد که اکنون تعدیل نرخ حامل‌های انرژی به یک تابو تبدیل شده است.

عسگری با سیاست تغییرات یکباره مخالف بود و بر اصلاحات تدریجی تأکید کرد. وی همچنین به ناکارآمدی کالابرگ اشاره کرد و گفت که حمایت‌های کالایی، قدرت انتخاب را از مصرف‌کننده می‌گیرد و به افزایش مصرف منجر می‌شود. او تصریح کرد که شورای اقتصاد که قبلاً بازوی تصمیم‌گیری رئیس‌جمهور در حوزه اقتصادی بود، بی‌اثر شده است و رئیس‌جمهور باید در لایحه بودجه سال آینده، اختیار قیمت‌گذاری بنزین را از مجلس پس بگیرد و به دولت بازگرداند.