ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان: کاهش وابستگی غذایی و جهش در کشاورزی آینده

اهمیت راهبردی امنیت غذایی و چالش‌های جهانی

دکتر جوادی با اشاره به جایگاه امنیت غذایی در راهبردهای کلان کشور، ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان غذا و کشاورزی را نهادی نوپا در معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری معرفی کرد که دو سال و نیم از تأسیس آن می‌گذرد. وی تأکید کرد که پیش از این، بخش کشاورزی متولی منسجمی برای حمایت از علم و فناوری نداشت.

دبیر ستاد به تحولات بین‌المللی اشاره کرد و گفت: «یکی از کشورهای مهم جهان اخیراً استراتژی امنیت غذایی خود را بازنگری کرده و آن را به حوزه امنیت ملی و حاکمیت ملی پیوند داده است. رئیس‌جمهور آمریکا نیز صراحتاً اعلام کرده که غذا و کشاورزی محور اصلی برنامه‌های امنیت ملی او خواهد بود.»

وی افزود: «جهان امروز با محدودیت‌های فزاینده در حوزه غذا و کشاورزی مواجه است. تنش‌های زیستی و غیرزیستی مانند خشکسالی، تغییر اقلیم، کمبود منابع و کاهش عرضه محصولات، رقابت شدیدی را برای تأمین امنیت غذایی ایجاد کرده است.»

رشد شرکت‌های دانش‌بنیان و جهت‌دهی به چالش‌های اصلی

در حال حاضر، ۶۴۰ شرکت دانش‌بنیان در بخش غذا و کشاورزی فعالیت می‌کنند که حدود ۶ تا ۶.۵ درصد کل زیست‌بوم دانش‌بنیان کشور را تشکیل می‌دهند. دکتر جوادی اظهار داشت که بررسی‌ها نشان داده بخش عمده این شرکت‌ها در حوزه‌هایی فعال بودند که چالش اصلی کشور در آنجا نبود.

وی بزرگترین دستاورد اولیه ستاد را هدایت شرکت‌ها به سمت هسته‌های اولیه زنجیره کشاورزی دانست. این حوزه‌ها شامل فناوری‌هایی مانند تخم‌مرغ نطفه‌دار، بچه‌ماهی، نژاد و لاین‌های پرورشی است که وابستگی کشور در آن‌ها بسیار بالاست. نخستین فراخوان حمایتی ستاد نیز برای شرکت‌های فعال در این زمینه‌ها منتشر شد.

دبیر ستاد به اهمیت ارزش‌افزوده در کشاورزی اشاره کرد و گفت: «بخش عمده محصولات کشاورزی کشور به‌صورت خام فروخته می‌شود یا به دلیل ضعف صنایع تکمیلی، با قیمت نازل صادر می‌گردد. ارزش‌افزوده واقعی پس از تولید و فرآوری ایجاد می‌شود و در این بخش نیز خلأ جدی وجود دارد.»

وی افزود: «یکی از سیاست‌های ما تبدیل مواد اولیه به مواد با ارزش‌افزوده بالاتر است تا سود بیشتری به تولیدکننده برسد، منافع ملی تأمین شود و ظرفیت‌های صادراتی گسترش یابد.»

علیرغم رکود در برخی بخش‌ها، بخش کشاورزی در دو سال اخیر ۱۰ تا ۱۲ درصد رشد داشته و تعداد شرکت‌ها از حدود ۵۴۰ به بیش از ۶۰ شرکت جدید رسیده است. تمرکز ستاد عمدتاً بر حمایت از شرکت‌های تازه‌وارد و نوپا بوده است.

کاهش وابستگی و بومی‌سازی فناوری‌ها

دکتر جوادی تأکید کرد که تمرکز ستاد از کمیت به کیفیت جابه‌جا شده است. وی گفت: «تلاش کردیم محصولات شرکت‌ها را از نظر کیفیت ارتقا داده و آن‌ها را به سمت حل چالش‌های اصلی کشور هدایت کنیم. در این راستا، با برگزاری رویدادهای به‌هم‌رسانی، زمینه ارتباط شرکت‌های دانش‌بنیان با هلدینگ‌های بزرگ و سازمان‌های اجرایی فراهم شد.»

وی به پیچیدگی فناوری در بخش کشاورزی اشاره کرد و افزود: «حجم بالایی از واردات کشور مربوط به نهاده‌ها، تجهیزات، ماشین‌آلات، دارو و واکسن دام و طیور است. با ورود به این حوزه‌ها، وابستگی کشور را کاهش داده‌ایم. به‌عنوان نمونه، در حوزه بذرهای هیبرید و فناورانه، وابستگی از ۹۰ درصد به ۷۰ درصد کاهش یافته که معادل ۲۰ درصد استقلال بیشتر است؛ رقمی قابل توجه که پیش از این، طی یک دهه تنها پنج درصد رشد مشابه داشته است.»

ابزارهای حمایتی و آمار عملکرد ستاد

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان غذا و کشاورزی به ابزارهای حمایتی اشاره کرد و گفت: «تسهیلات تبصره ۱۸ قانون بودجه جذابیت بالایی برای شرکت‌ها دارد. در سال ۱۴۰۳، ستاد غذا و کشاورزی یکی از پرتقاضاترین بخش‌ها بود و ۱۳۹۹ طرح در قالب تبصره ۱۸ دریافت کرد. در مجموع، ۶۱۰ طرح در ستاد بررسی شد که رکوردی کم‌نظیر محسوب می‌شود.»

این ترکیب نشان می‌دهد که تقریباً همه شرکت‌ها توانسته‌اند از ابزارهای حمایتی مختلف معاونت علمی و فناوری بهره‌مند شوند.

سیاست‌گذاری کلان و رویدادهای تخصصی

یکی از اقدامات مهم ستاد، مشارکت فعال در سیاست‌گذاری کلان با سایر نهادهاست. ستاد در تدوین اسناد بالادستی و بخشی حوزه غذا و کشاورزی، مانند «سند جامع امنیت غذایی دانش‌بنیان» و «سند لبنیات»، به‌عنوان عضو مشورتی و تخصصی حضور دارد.

برگزاری رویدادها و نشست‌های تخصصی و فنی نیز بخش دیگری از فعالیت‌های ستاد است. در یکی از این رویدادها، ۵۰ شرکت برتر حوزه کشاورزی و غذا با حضور مسئولان ارشد کشور، توانمندی فناورانه خود را به نمایش گذاشتند تا تصور عمومی از کشاورزی به‌عنوان فعالیتی ساده تغییر کند.

ستاد همچنین در معرفی شرکت‌های توانمند به هلدینگ‌های بزرگ و ایجاد بازار برای محصولات دانش‌بنیان در نمایشگاه «ایران ساخت» نقش داشته است. بر اساس قانون، در صورت وجود محصول مشابه داخلی، باید از تولید داخل استفاده شود که به افزایش فروش این شرکت‌ها کمک می‌کند.

زنجیره تولید غذا: از هسته‌های اولیه تا پساتولید

دکتر جوادی زنجیره تولید غذا را به چهار بخش اصلی تقسیم کرد:

• هسته‌های اولیه: شامل فناوری‌هایی مانند بذر هیبرید، تخم‌مرغ نطفه‌دار، بچه‌ماهی.
• نهاده‌ها: کود، آب، سم، ماشین‌آلات.
• تولید: فرآیندهای زراعی و دامی.
• پساتولید: فرآوری، بسته‌بندی، حمل و نقل و مصرف.

در هسته‌های اولیه، شش رقم بذر هیبرید فناورانه جدید توسط شرکت‌های دانش‌بنیان معرفی شده است که فرآیند تولید آن‌ها را کوتاه‌تر و اقتصادی‌تر می‌کند. این ارقام پس از ثبت نهایی وارد سبد غذایی کشور خواهند شد و یکی از گلوگاه‌های راهبردی کشور در حوزه بذر را رفع می‌کنند.

در حوزه باغبانی، بزرگترین خلأ کشور مربوط به نهال است. برای رفع مشکل نبود شناسنامه و لیبل معتبر برای نهال‌ها، مرکز مکانیزه سورتینگ و بسته‌بندی نهال در البرز راه‌اندازی شده است. این مرکز با ظرفیت نگهداری ۳۰۰ هزار اصله نهال، ضایعات را ۱۰ درصد کاهش داده و زمینه صادرات به کشورهایی مانند ارمنستان، عراق، قزاقستان و ازبکستان را فراهم کرده است.

در بخش نهاده‌ها، خوراک دام یکی از بزرگترین چالش‌هاست. ستاد دو راهبرد اصلی را دنبال می‌کند: تنوع‌بخشی به جیره خوراک دام با محصولات بومی و استفاده از مکمل‌ها و تبدیل ضایعات به خوراک دام. راه‌اندازی خط تولید خوراک آبزیان در استان فارس با ۵۰ درصد پیشرفت، می‌تواند وابستگی کامل به واردات را برطرف کند.

دکتر جوادی به مشکل کمبود کود شیمیایی و تمایل پتروشیمی‌ها به صادرات اشاره کرد و بر توسعه کودهای زیستی (بایو) تأکید کرد. دو طرح تولید کود زیستی تا سال ۱۴۰۴ عرضه خواهد شد که تحولی مهم در بخش نهاده‌ها ایجاد می‌کند.

در حوزه تولید، ستاد بر ظرفیت‌های مغفول مانند زنجیره تولید آرتمیا در دریاچه ارومیه و سواحل جنوبی کشور تمرکز دارد. همچنین، طرح استفاده از ضایعات برای تولید خوراک دام در آذربایجان شرقی و غربی با ۹۰ درصد پیشرفت در حال اجراست و دستگاه «میکرونایزر» برای تبدیل غلات و ضایعات به خوراک دام در مشهد عرضه شده است.

در بخش تجهیزات کشاورزی، بومی‌سازی تراکتور دوچرخ مخصوص شالیزار در آمل، وابستگی کامل به واردات را کاهش داده و هزینه‌های آماده‌سازی زمین برنج در استان‌های شمالی را کم می‌کند.

رشد حمایت‌ها و مقابله با تقلبات غذایی

در سال ۱۴۰۴، میزان حمایت‌ها از طرح‌ها ۱۳ برابر افزایش یافته و حمایت اعتباری رشد چهار برابری داشته است. در حوزه تسهیلات تبصره ۱۸ نیز دو برابر افزایش مصوبه مشاهده می‌شود.

برای مقابله با تقلبات غذایی، فراخوانی سراسری در نیمه دوم سال ۱۴۰۳ منتشر شد و تفاهم‌نامه‌ای با دانشگاه شهید بهشتی برای پروژه‌های سلامت مواد غذایی امضا شده است. این دانشگاه در حال تجهیز خط شناسایی برای زعفران است. ستاد تأکید دارد که تمرکز تنها بر افزایش کمیت نیست، بلکه ارتقای کیفیت و سلامت محصولات نیز به همان اندازه اهمیت دارد.

تنوع‌بخشی به سبد پروتئینی و کشاورزی آینده

دبیر ستاد بر اهمیت توسعه محصولات زیستی (سموم و کودهای زیستی) تأکید کرد که خطرات بسیار کمی برای جامعه و محیط‌زیست دارند. همچنین، ستاد مشترک توسعه کشاورزی پایدار با همکاری وزارت جهاد کشاورزی و دانشگاه‌ها تشکیل شده است.

وی به لزوم تنوع‌بخشی به منابع پروتئینی در سبد غذایی مردم اشاره کرد و گفت: «مصرف سرانه پروتئین دریایی در ایران بسیار پایین است، در حالی‌که محصولاتی مانند صدف و جلبک می‌توانند با تولید انبوه، جایگزین مناسبی باشند.»

طرح «شرایط اضطرار» با هدف تولید جیره‌های غذایی آماده برای حوادثی مانند زلزله و سیل تعریف شده است که می‌تواند تا ۱۷ تا ۱۸ ساعت انرژی مورد نیاز بدن را تأمین کند.

دکتر جوادی به ظرفیت‌های مغفول جغرافیایی مانند سواحل، بیابان‌ها و شوره‌زارها اشاره کرد و گفت: «فناوری‌های نوینی برای تبدیل ماسه به خاک کشاورزی و تبدیل بیابان به زمین تولید وجود دارد که با به‌کارگیری آن‌ها، می‌توان گام بزرگی در جهت پایداری امنیت غذایی کشور برداشت.»

ستاد بر «کشاورزی آینده» تمرکز دارد که شامل دو محور اصلی است: محیط‌های جدید تولید و غذاها و محصولات جدید. پایلوت انتقال دانش فنی تولید کشاورزی در عرصه‌های لم‌یزرع در دانشگاه تهران به نتایج مثبتی رسیده و در حال بررسی برای ایجاد ایستگاه آزمایشی در قم هستند.

دبیر ستاد هشدار داد که کشاورزی فعلی با شرایط اقلیمی و کم‌آبی کشور، در آینده نزدیک پاسخگوی نیاز غذایی نخواهد بود. وی تأکید کرد: «وظیفه ماست که با نگاه دانش‌بنیان، فناوری‌های تحولی را وارد کنیم تا جهش در تولید رقم بخورد.»