بحران آب و برق در ایران: چالش‌های متقابل و راهکارهای فرابخشی

جمال خداکرمی، دانش‌آموخته دکترای معماری با گرایش بهینه‌سازی انرژی در ساختمان و عضو هیئت علمی دانشگاه ایلام، در گفت‌وگویی تفصیلی به بررسی ارتباط تنگاتنگ و پیچیده میان بحران آب و برق در ایران پرداخت. او تأکید کرد که این دو بحران نه تنها هم‌زمان رخ می‌دهند، بلکه به صورت علت و معلول یکدیگر را تشدید می‌کنند و ریشه‌های مشترکی در مدیریت نامتوازن منابع و مصرف دارند.

وابستگی متقابل آب و برق: نیروگاه‌ها و مصرف آب

خداکرمی توضیح داد که نیروگاه‌های برق حرارتی، از جمله نیروگاه‌های گازی و بخاری، از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان آب صنعتی در کشور هستند. این نیروگاه‌ها برای خنک‌سازی توربین‌ها و بویلرها به حجم بالایی از آب نیاز دارند. برآوردها نشان می‌دهد که برای تولید هر کیلووات ساعت برق حرارتی، حدود ۲ تا ۴ لیتر آب مصرف می‌شود. این وابستگی به این معناست که:

• خشکسالی و کمبود آب به طور مستقیم منجر به افت راندمان یا حتی تعطیلی موقت نیروگاه‌ها می‌شود.
• کاهش تولید برق حرارتی، عرضه کلی برق را کاهش می‌دهد.

تأثیر کاهش ذخیره سدها بر تولید برق‌آبی

علاوه بر نیروگاه‌های حرارتی، کاهش ذخیره سدها نیز به طور مستقیم بر تولید برق‌آبی تأثیر می‌گذارد. سدهایی مانند کرخه، کارون ۳، دز و زاینده‌رود نقش حیاتی در تأمین برق کشور دارند. اما عواملی چون:

• برداشت بی‌رویه آب برای کشاورزی، صنعت و شرب.
• کاهش بارندگی.

ذخایر این سدها را به شدت کاهش داده و در نتیجه، فشار مضاعفی بر شبکه برق کشور، به ویژه در فصول گرم سال، وارد می‌کند.

فشار بخش کشاورزی بر شبکه برق

بخش کشاورزی نیز به عنوان یکی از عوامل تشدیدکننده بحران برق مطرح است. در مناطق دچار خشکسالی، کشاورزان ناچار به استفاده از پمپ‌های برقی سنگین برای آبیاری هستند. بسیاری از این پمپ‌ها:

• بدون مجوز و غیراستاندارد کار می‌کنند.
• بازدهی پایینی دارند.

این عوامل موجب افزایش بار مصرف برق و بروز اختلال در شبکه‌های محلی، به خصوص در زمان اوج مصرف، می‌شوند.

وابستگی تولید و انتقال آب به برق

خداکرمی همچنین به این نکته اشاره کرد که تولید و انتقال آب نیز خود به شدت وابسته به برق است. طرح‌های شیرین‌سازی آب، انتقال بین‌حوضه‌ای و ایستگاه‌های پمپاژ، همگی نیازمند برق پایدار هستند. بنابراین، خاموشی‌ها یا افت توان شبکه برق، مستقیماً سامانه‌های آبرسانی شهری را مختل کرده و می‌تواند به قطع آب آشامیدنی منجر شود.

ریشه‌های مشترک بحران و راهکارهای پیشنهادی

جمال خداکرمی تأکید کرد که هر دو بحران آب و برق، ریشه در رشد نامتوازن مصرف، تعرفه‌های غیرواقعی، مدیریت ناپایدار تقاضا، فرسودگی شبکه‌های توزیع، نبود نهاد تنظیم‌گر مستقل و مصرف خارج از ظرفیت اکولوژیک دارند. او ایران امروز را با یک بحران ترکیبی اکولوژیکی روبه‌رو دانست.

وی راهکار نهایی را چندبخشی و هم‌زمان دانست و اظهار داشت که مدیریت خاموشی‌ها بدون حل مشکلات حوزه آب امکان‌پذیر نیست. کشور نیازمند یک نهاد سیاست‌گذار و فرابخشی در حوزه انرژی–آب است که بر اساس:

• آمایش سرزمین.
• اولویت‌بندی منابع.
• بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مانند انرژی خورشیدی کم‌مصرف.

تصمیم‌گیری کند تا بتواند این بحران پیچیده را به طور جامع مدیریت نماید.