محمد حیدری؛ نابغه سنتور و خالق ملودی‌های جاودانه ایرانی

محمد حیدری، آهنگساز و نوازنده برجسته سنتور، که از نوجوانی شاگرد ابوالحسن صبا بود، توانست با خلق بیش از دویست اثر ماندگار، مسیر خود را در موسیقی ایران جاودانه کند. او که در سوم شهریور ۱۳۹۵ در آمریکا درگذشت، با ترانه‌هایی برای خوانندگانی چون گلپا، هایده و معین، خاطرات بسیاری را برای نسل‌های مختلف رقم زد. رضا مهدوی، نوازنده و پژوهشگر موسیقی، در گفت‌وگویی به مناسبت درگذشت او، به ابعاد مختلف هنری و آموزشی این استاد بی‌بدیل پرداخته است.

استادی به معنای واقعی کلمه

رضا مهدوی، محمد حیدری را استادی حقیقی می‌داند که هم شاگردان بزرگی تربیت کرده، هم آهنگسازی‌های شاخصی داشته و هم شیوه تدریس خاص خود را دنبال می‌کرده است. حیدری با برخاستن از مکتب استاد ابوالحسن صبا، توانست جایگاهی ویژه در میان شاگردان این مکتب پیدا کند و به عنوان پدیده‌ای منحصر به فرد در سنتورنوازی، آموزش، اجرا، آهنگسازی و تنظیم مطرح شود.

مهدوی معتقد است که حیدری هنرمندی بود که «ودیعه‌ای الهی» با خود داشت و حتی بدون استاد نیز می‌توانست خلاقیت‌های ویژه‌ای از خود بروز دهد و به عنوان پدیده روزگار مطرح شود. او در آهنگسازی و تنظیم‌ها به ندرت ساز تخصصی خود، یعنی سنتور، را شاخص می‌کرد؛ ویژگی‌ای که در بسیاری از آهنگسازان کمتر دیده می‌شود.

توسعه موسیقی ملی و نوآوری در اجرا

محمد حیدری نت‌نویسی‌ها، پارتیتورها و تنظیم‌های خود را با هدف رشد و توسعه موسیقی ملی ایران آماده می‌کرد. او به ویژه در هنرستان شبانه موسیقی به دنبال تقویت فرهنگ شنیداری و آموزش موسیقی بود. اجراهای او، چه در داخل و چه در خارج از کشور، نوآوری‌هایی داشت که هنوز شاهد مثال‌های مشابه آن نیستیم و آهنگ‌هایی که پیش و پس از انقلاب ساخت، در نوع خود بی‌نظیر و بی‌بدیل بودند.

محمد حیدری به خوبی درک کرد که روزگار سختی برای موسیقی اصیل ایرانی شکل گرفته است؛ موسیقی ملی ایرانی یا موسیقی دستگاهی که پیش‌تر به اشتباه موسیقی سنتی خوانده می‌شد، دیگر رگه‌هایی از سنت دوره قاجار را نداشت و از دوره پهلوی به بعد، امروزی‌تر شد. حیدری نگران بود که موسیقی از دست برود و نسل جوان به آن روی نیاورد. او به سمت موسیقی مردمی و پاپ ایرانی رفت، که در آن زمان بیشتر از غرب وارد شده بود و ملودی‌هایش غربی به نظر می‌رسید. موسیقی او از تمامیت موسیقی ملی ایران، اقوام مختلف، موسیقی شهری و روستایی بهره می‌برد.

آهنگسازی و تنظیم‌های حیدری در عین سادگی، بسیار قوی و با مفاهیم عمیق بودند؛ به طوری که خوانندگان برجسته، چه خانم‌ها و چه آقایان، آن‌ها را اجرا کردند. این آثار هنوز برای نسل نو نمونه و الگویی ارزشمند هستند، اما متأسفانه مشابه‌سازی آن‌ها بسیار کم است.

تلفیق سنت و مدرنیته، راز ماندگاری

محمد حیدری و شاگردان مکتب صبا از دل جامعه برخاستند، تحولات زمانه را می‌فهمیدند و به توسعه موسیقی فکر می‌کردند. آن‌ها وفادار به سنت بودند، اما با مدرنیسم نیز آشنا بودند. به همین دلیل، آهنگ‌های حیدری برای تمامیت موسیقی فلات ایران بود و همه اقوام و گویش‌ها از آن لذت می‌بردند؛ و این راز ماندگاری آثار اوست.

نت‌ها در ظاهر ساده بودند، اما به واسطه درک دقیق حیدری از شرایط سیاسی و اجتماعی جامعه، خلاقیت و آهنگسازی‌هایی را رقم زد که هم مردم زمان خود را جذب می‌کرد و هم برای آینده باقی می‌ماند. نوازندگی او تمبری منحصر به‌فرد داشت و شبیه هیچ کس نبود. او ردیف را کامل می‌شناخت، علوم موسیقی شرق و غرب را می‌دانست و با استعداد خدادادی خود، موسیقی‌ای خلق می‌کرد که هم مردم زمان حال آن را درک کنند و لذت ببرند و هم متعلق به نسل‌های آینده باشد.