کریدور زنگزور: اهرم ژئوپولیتیکی آمریکا در قفقاز و فرصت‌های منطقه‌ای

توافق اخیر میان آذربایجان و ارمنستان در واشنگتن، با وساطت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، نقطه عطفی تعیین‌کننده در مناقشه دیرینه این دو کشور محسوب می‌شود. یکی از مهم‌ترین ابعاد این توافق، آغاز به کار کریدور زنگزور است که مدت‌ها محور اصلی رایزنی‌ها و تحلیل‌ها بوده است. بر اساس این توافق، ایالات متحده مسئولیت تامین مالی و نظارت بر این پروژه را بر عهده خواهد گرفت و در نتیجه، حقوق ۹۹ ساله این کریدور را به دست می‌آورد.

اهرمی استراتژیک برای مقابله با رقبا

کریدور زنگزور به عنوان یک مسیر حمل‌ونقل حیاتی طراحی شده است که سرزمین اصلی آذربایجان را از طریق استان سیونیک ارمنستان به نخجوان متصل می‌کند. این کریدور، در کنار مسیرهای موجود از طریق گرجستان، ارتباطات تجاری و لجستیکی بیشتری را بین ترکیه، قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی برقرار خواهد کرد.

آغاز خط راه‌آهن قارص–ایغدیر–آرالیک–دیلوچی، گامی قاطع در پیشبرد کریدور زنگزور است که برای نخستین بار ترکیه و آذربایجان را از طریق اتصال مستقیم ریلی به هم پیوند می‌دهد. این پروژه عظیم که با بودجه‌ای بالغ بر ۲.۴ میلیارد یورو پشتیبانی می‌شود، خطی به طول ۲۲۴ کیلومتر را گسترش داده و ظرفیت حمل‌ونقل بار و مسافر را به طور چشمگیری افزایش می‌دهد و جریان‌های تجاری جدیدی را در سراسر اوراسیا ایجاد خواهد کرد.

• برای ترکیه: این پروژه نقش این کشور را به عنوان هاب کریدور میانه تقویت کرده و مناطق تولیدی شرق آناتولی را به بازارهای جهانی متصل می‌کند. همچنین، دسترسی گردشگری به مناطق شرق و جنوب‌شرق کشورش را افزایش می‌دهد.
• برای آذربایجان: این کریدور اتصال به سمت غرب از طریق نخجوان را فراهم کرده و وابستگی به مسیرهای طولانی‌تر و آسیب‌پذیرتر را کاهش می‌دهد.

همزمان، آذربایجان و ارمنستان به طور مشترک قادر خواهند بود موقعیت خود را به عنوان بازیگران مرکزی در لجستیک اوراسیا تحکیم بخشیده و کریدورهای ترانس‌کاسپین و شمال-جنوب را تقویت کنند. علاوه بر اهمیت اقتصادی، این راه‌آهن یک بیانیه ژئوپولیتیکی نیز محسوب می‌شود که نشان‌دهنده دیدگاه مشترک آنکارا و باکو برای بهبود یکپارچگی منطقه‌ای است.

چارچوب بازسازی‌شده تحت نظارت ایالات متحده، این پروژه را به عنوان یک ابزار ژئوپولیتیکی طراحی کرده است. نفوذ واشنگتن در این کریدور تنها یک پروژه اقتصادی نیست، بلکه حرکتی استراتژیک برای جلوگیری از ابتکار «کمربند و جاده» چین، پایان دادن به انحصار روسیه در قفقاز جنوبی و محدود کردن مانور ایران در منطقه.

فرصت‌ها و چالش‌های پیش روی ارمنستان

در اصل، حمایت ایالات متحده از کریدور زنگزور فراتر از ریل‌های فولادی و کابل‌های فیبر نوری است. این توافق، حقوق بلندمدت ایالات متحده را بر قطعه‌ای باریک اما حیاتی از خاک ارمنستان به مدت ۳۰ سال فراهم می‌کند و آن را به شریانی چندمنظوره برای تجارت، انرژی و داده تبدیل خواهد کرد.

این کریدور که به طور قانونی تحت حاکمیت ارمنستان قرار دارد اما از نظر سیاسی زیر نظارت ایالات متحده است، به واشنگتن فرصتی تاریخی در قفقاز می‌دهد تا یک پایگاه محکم و ماندگار داشته باشد. این حرکت به طور هوشمندانه خلاء ایجاد شده توسط گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا را پر کرده و میانجیگری را به عنوان سیاست زیرساختی بازتعریف می‌کند و ایالات متحده را در موقعیت مقابله با نفوذ روسیه و ایران قرار می‌دهد.

برای ارمنستان، کریدور زنگزور بیش از یک تکه زمین است؛ این یک انتخاب استراتژیک بین انزوای باقی‌مانده و بازگشت دیرهنگام به تجارت منطقه‌ای است. این کریدور فرصتی نادر به ایروان می‌دهد تا با دسترسی به بازارهای متنوع، نقاط ضعف جغرافیایی خود را جبران کرده و هزینه‌های تجارت برون‌مرزی خود را کاهش دهد. با این حال، این فرصت با یک سوال سخت روبه‌رو است: آیا ارمنستان کریدور زنگزور را به عنوان یک شریان حیاتی ملی می‌بیند؟ آسیب‌پذیری اقتصادی ارمنستان، وابستگی به ارسال پول‌ها و پایگاه صنعتی محدود آن، اقدام قاطعانه را به امری فوری تبدیل کرده است.