کاهش آستانه تحمل و افزایش نزاع؛ زنگ خطر اجتماعی در البرز

افزایش نزاع و درگیری در جامعه به دلایل گوناگون، نگرانی‌های عمیقی را در پی داشته و پیامدهای منفی بر سلامت روحی و روانی شهروندان بر جای گذاشته است. در این میان، ترویج فرهنگ مدارا و گذشت، به عنوان اصلی‌ترین راهکار برای مهار و جلوگیری از گسترش این پدیده اجتماعی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

عوامل ریشه‌ای نزاع و پرخاشگری

عوامل متعددی در افزایش آمار نزاع و درگیری میان افراد نقش دارند. مشکلات اقتصادی، فقر مادی و فرهنگی، تراکم جمعیت، مهاجرت و دشواری در سازگاری با محیط‌های جدید، تداخل فرهنگ‌ها و بی‌توجهی به حقوق دیگران از جمله این عوامل هستند. با این حال، به نظر می‌رسد که کاهش آستانه تحمل افراد، به دلیل مجموعه‌ای از این عوامل، مهم‌ترین محرک وقوع درگیری‌ها باشد.

بسیاری از درگیری‌های خیابانی از حوادث به ظاهر ساده‌ای آغاز می‌شوند؛ از بوق زدن خودرو یا پرخاش کلامی گرفته تا نگاه‌های تند، رعایت نکردن نوبت در صف، مشاجره بر سر نرخ کرایه یا هل دادن در وسایل نقلیه عمومی. این اتفاقات کوچک، گاهی به درگیری‌های جدی و ناخوشایند منجر می‌شوند.

البرز؛ بستری مستعد برای ناهنجاری‌های اجتماعی

استان البرز، به دلیل مهاجرپذیری بالا و همزیستی اقوام مختلف، بستر مناسبی برای بروز ناهنجاری‌های اجتماعی از جمله نزاع و درگیری فراهم آورده است. گسترش بی‌رویه و بی‌قاعده مهاجرت، حاشیه‌نشینی، تراکم و نرخ رشد جمعیت بالا، و تداخل فرهنگ‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها، شرایطی را در این استان ایجاد کرده که به طور بالقوه مستعد وقوع رفتارهای پرخاشگرانه است. البته، پدیده مهاجرت را نمی‌توان کاملاً منفی دانست؛ چرا که می‌تواند با جذب افراد مستعد و نخبه از سایر استان‌ها، آثار مثبتی نیز به همراه داشته باشد.

پرخاشگری: اختلالی رفتاری با ریشه‌های عمیق

پایین بودن آستانه صبر و تحمل، یکی از زمینه‌های اصلی آسیب‌پذیری‌های فردی است که به رفتارهای پرخاشگرانه منجر می‌شود. پرخاشگری، اختلالی رفتاری است که با هدف دفاع از خود یا آسیب رساندن به طرف مقابل بروز می‌کند، اما گاهی فرد پرخاشگر در دفاع از خود، به خویشتن نیز صدمه می‌زند.

چرا پرخاشگری بروز می‌کند؟

پرخاشگری می‌تواند طیف وسیعی از رفتارها را شامل شود؛ از تندخویی و عصبانیت کنترل‌نشده و گستاخی گرفته تا خودزنی، دیگرآزاری و حتی رفتارهای تخریب‌گرایانه علیه اموال خصوصی و عمومی.

این رفتار ممکن است معلول هر موقعیت ناخوشایندی نظیر درد، بیماری، دلتنگی، استرس، تحقیر شدن یا ناکامی باشد. گاهی حتی توقف چند ثانیه‌ای پشت چراغ قرمز یا دیر رسیدن به وسایل نقلیه عمومی می‌تواند منجر به پرخاشگری شود. اما مهم‌ترین عامل در بروز پرخاشگری، ناکامی‌ها هستند. به عبارت دیگر، زمانی که فرد به هر دلیلی نتواند با استفاده از شیوه‌های منطقی و معقول به هدف خود دست یابد یا از خود دفاع کند، ممکن است رفتاری پرخاشگرانه متناسب با سطح ناکامی‌اش از خود بروز دهد. عوامل بسیاری وجود دارند که می‌توانند پاسخ پرخاشگرانه را در فردی که از درد و ناکامی رنج می‌برد، ایجاد یا مهار کنند که ریشه در یادگیری اجتماعی دارند.

آمار نگران‌کننده مراجعات به پزشکی قانونی

مدیرکل پزشکی قانونی البرز اعلام کرد: «بیش از ۴۹۰۲ نفر بر اثر نزاع در سه ماهه اول سال جاری به پزشکی قانونی این استان مراجعه کرده‌اند که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۰ درصد کاهش یافته است.»

دکتر ارتین کمالی افزود: «از مجموع مراجعان نزاع در این مدت، ۲۹۸۸ نفر مرد و ۱۹۱۴ نفر زن بوده‌اند.» وی تاکید کرد که در پزشکی قانونی هیچ‌گونه کار درمانی انجام نمی‌شود و اولویت اول برای مصدومین ناشی از منازعات، به ویژه در موارد پرخطر، مراجعه به مراکز درمانی است. کمالی همچنین خاطرنشان کرد که داشتن ظاهر خون‌آلود تاثیری در نظریه‌های کارشناسی نخواهد داشت و معاینه دقیق‌تر زخم و جراحات را با مشکل مواجه می‌کند. وی افزود: «داشتن معرفی‌نامه از مراجع قضائی و انتظامی جهت پذیرش و ارائه نظریات پزشکی قانونی الزامی است.»

تحلیل اجتماعی: زنگ خطر خشونت‌های خیابانی

احمد جبارزاده، پژوهشگر مسائل اجتماعی، با اشاره به خشونت‌های خیابانی در زندگی روزمره، گفت: «واقعیت این است که گاهی همه ما با خشونت‌های سیاه، تلخ و عریان روبرو می‌شویم. کتک‌کاری دو راننده خسته، درگیری خریدار و فروشنده بر سر قیمت، یا دو عابری که در ازدحام به هم تنه زده‌اند و موضوع به درگیری ختم شده، همگی مصادیق نزاع‌های آشکار هستند.»

وی هشدار داد که این خشونت‌ها در محدوده فردی باقی نمی‌مانند و موجی را ایجاد می‌کنند که می‌تواند جامعه را در بر گیرد. جبارزاده تاکید کرد: «این واقعیت بیانگر آن است که آژیر خطر خشونت‌ها و آسیب‌های ناشی از آن مدتی است به صدا درآمده و ریشه‌یابی دلایل آن و یافتن راهکاری برای غلبه بر آن باید جدی گرفته شود.»

راهکارهای پیشگیری و مقابله

جبارزاده افزود: «پیشگیری و مقابله با خشونت‌های خیابانی و ارائه هر نسخه اجتماعی برای درمان این آسیب تنها زمانی ممکن می‌شود که سازمان یا نهادی به طور شفاف متولی برخورد با این ناهنجاری شود و بسیاری از سازمان‌ها باید در کنار نهاد متولی قرار گیرند و از زیر بار مسئولیت شانه خالی نکنند.»

این پژوهشگر اجتماعی تاکید کرد که آسیب‌شناسی، نخستین قدم در مهار این پدیده است و نمی‌توان آن را با یک متغیر تحلیل کرد. وی علل متعددی را در شکل‌گیری این روند ناخوشایند خشونت موثر دانست، از جمله:

• فقدان مهارت‌های شهروندی و زندگی، به ویژه مهارت‌های ارتباط بین فردی و کنترل هیجانات
• سبک زندگی پراسترس
• مشکلات اقتصادی
• زندگی بدون نشاط و تفریح
• کمبود امکانات ورزشی و هنری
• فقدان یا ضعف پیوندهای عاطفی در خانه
• تفاوت‌های فرهنگی
• ناتوانی در مدارا
• سوءمدیریت تخصصی در حوزه اجتماعی

وی یادآور شد که دستگاه‌هایی نظیر آموزش و پرورش، بهزیستی، وزارت علوم، سازمان ورزش، فرهنگ و ارشاد اسلامی، نیروی انتظامی و قوه قضائیه نقش موثری در کنترل و مهار این خشونت‌ها دارند.

پیشنهادات عملی برای کاهش نزاع

این کارشناس اجتماعی راهکارهایی را برای کاهش این ناهنجاری پیشنهاد داد:

• فراهم آوردن زمینه‌های تفریح و سرگرمی‌های سالم، ورزش و هنر، کار و اشتغال
• آموزش‌های دینی و اخلاقی بدون افراط و تفریط از مهد کودک تا دانشگاه
• آموزش مهارت‌های زندگی
• راه‌اندازی پایگاه‌های خدمات اجتماعی محله‌محور با بهره‌گیری از متخصصان مددکاری اجتماعی، روانشناسی و جامعه‌شناسی

وی در پایان افزود: «انجام پروژه‌های آینده‌نگر برای آماده شدن و مقابله با آسیب‌های پیش رو، قبل از اینکه صدمات جدی به افراد وارد شود، و سپردن کار در هر سه عرصه برنامه‌ریزی، اجرا و نظارت به متخصصان حوزه اجتماعی، چه خصوصی و چه دولتی، می‌تواند در پیشگیری، کنترل و کاهش معضلات ناشی از پدیده منفی نزاع و درگیری بسیار موثر باشد.»