انحراف از سند ملی امنیت غذایی: چالش‌های آب، خاک و کشاورزی در ایران

در شرایطی که کشور با ناترازی‌های جدی در منابع آب، برق و گاز دست و پنجه نرم می‌کند و خشکسالی و فرونشست زمین نیز بر این چالش‌ها می‌افزاید، نگرانی‌ها در مورد ناترازی خاک نیز رو به افزایش است. این وضعیت، ضرورت بازنگری در سیاست‌ها و برنامه‌های مرتبط با امنیت غذایی را بیش از پیش نمایان می‌سازد.

سند ملی دانش‌بنیان امنیت غذایی: نقشه راهی برای آینده

اسکندر زند و کامبیز بازرگان، از محققان برجسته آب و کشاورزی کشور، در یادداشتی بر اهمیت برنامه‌محوری به عنوان یکی از عوامل کلیدی موفقیت جوامع پیشرفته تأکید کرده‌اند. در همین راستا، «سند ملی دانش‌بنیان امنیت غذایی» پس از سال‌ها خلأ، با مشارکت گسترده متخصصان دانشگاهی، بخش خصوصی و تمامی دستگاه‌های ذی‌ربط تدوین شد. این سند که با در نظر گرفتن محدودیت منابع آب و هدف افزایش ضریب خودکفایی محصولات راهبردی با رویکرد جامع‌نگر تهیه شده، پس از تصویب در شورای عالی انقلاب فرهنگی، در تابستان ۱۴۰۲ توسط ریاست جمهوری ابلاغ گردید تا به عنوان نقشه راهی علمی و اجرایی برای تضمین امنیت غذایی کشور عمل کند.

انتظار می‌رفت که این سند، مبنای تمامی سیاست‌ها، برنامه‌ها و اقدامات اجرایی دستگاه‌ها در حوزه‌های مختلف امنیت غذایی باشد. اما با گذشت دو سال از ابلاغ آن، نه تنها اقدامات عملی مؤثر و هماهنگ در اجرای سند مشاهده نمی‌شود، بلکه در برخی موارد، جهت‌گیری برنامه‌ها و فعالیت‌های اجرایی برخلاف اهداف سند پیش می‌رود و چالش‌های اساسی همچنان امنیت غذایی کشور را تهدید می‌کنند.

انحراف از اهداف سند: سه چالش کلیدی

یکی از ارکان اصلی سند ملی امنیت غذایی، کاهش هدفمند مصرف آب در بخش کشاورزی از طریق مدیریت بهینه و افزایش بهره‌وری است. بر این اساس، مقرر شده بود که با تمهیداتی، مصرف آب این بخش در پایان یک دوره ۱۰ ساله به حدود ۵۰ میلیارد متر مکعب کاهش یابد. با این حال، شواهد و آمارهای موجود نشان‌دهنده اقدامات و جهت‌گیری‌های متفاوتی است که بعضاً با اهداف و راهبردهای پیش‌بینی شده در سند مغایرت دارد:

۱. افزایش سطح زیر کشت آبی

• در حالی که سند بر کاهش تدریجی سطح زیر کشت محصولات آبی تأکید دارد، آمارهای رسمی وزارت جهاد کشاورزی نشان می‌دهد که سطح زمین‌های زیر کشت آبی کشور در سال ۱۴۰۲-۱۴۰۳ نسبت به سال‌های قبل افزایش یافته و به حدود ۳.۹ میلیون هکتار رسیده است.
• این افزایش، شامل ۶.۶ میلیون هکتار اراضی زراعی و ۷.۲ میلیون هکتار اراضی باغی می‌شود که برخلاف راهبردهای سند ملی امنیت غذایی و اصول مدیریت پایدار منابع آب است و به تخریب خاک دامن می‌زند.

۲. صادرات آب مجازی

با توجه به شرایط کم‌آبی ایران، صادرات محصولات پرآب‌بر یا محصولاتی که منجر به خروج حجم زیادی آب از کشور می‌شوند، با اهداف سند مغایرت دارد.

• بر اساس آمارها، در سال ۱۴۰۳، بیش از ۱۰ میلیون تن محصول کشاورزی صادر شده است.
• حدود ۴۴ درصد از این صادرات را محصولاتی نظیر گوجه‌فرنگی و فرآورده‌های آن، سیب، هندوانه، سیب‌زمینی، پیاز و سیر، پرتقال و لبنیات تشکیل داده‌اند که همگی جزو محصولات پرآب‌بر محسوب می‌شوند.
• این حجم از صادرات آب مجازی، به ویژه در شرایط فعلی کشور، فاقد توجیه علمی و راهبردی است و جای تعجب است که برخی مسئولان همچنان به این نوع صادرات افتخار کرده و به دنبال افزایش آن هستند.

۳. خودکفایی در محصولات پرآب‌بر

• اخیراً وزیر جهاد کشاورزی از برنامه وزارتخانه برای خودکفایی در برنج و گوشت قرمز سخن گفته‌اند.
• این در حالی است که سند ملی امنیت غذایی، با توجه به پرآب‌بر بودن این دو محصول، بر افزایش عملکرد و بهره‌وری آن‌ها تأکید دارد و خودکفایی کامل در این محصولات را پیش‌بینی نکرده است.
• برنامه‌ریزی سند بر خودکفایی محصولات پاییزه و کم‌آب‌بر متمرکز است.

ضرورت بازنگری و اجرای هماهنگ

در شرایط کنونی که کشور با محدودیت جدی منابع آب مواجه است و بخش کشاورزی تحت فشارهای مختلف قرار دارد، برنامه‌محوری و انسجام فعالیت‌ها با رویکرد کشاورزی بهره‌ور و کم‌آب‌بر، ضامن امنیت غذایی کشور خواهد بود.

با توجه به موارد ذکر شده، ضروری است که تمامی سیاست‌ها، برنامه‌ها و تصمیمات مرتبط با امنیت غذایی کشور، با اندیشه‌ورزی و مشارکت حداکثری، در راستای اهداف سند ملی دانش‌بنیان امنیت غذایی بازنگری شوند. برنامه‌ها و اقدامات آتی باید به صورت علمی، هماهنگ و پایدار به اجرا گذاشته شوند.

بی‌شک، اجرای مؤثر این سند، علاوه بر تأمین غذای پایدار، به حفظ منابع طبیعی، افزایش عدالت اجتماعی و تقویت امنیت ملی کشور نیز کمک شایانی خواهد کرد.