کریدورهای جدید: رقابت ژئوپلیتیکی و پیامدهای اقتصادی توافق ابراهیم

رقابت ژئوپلیتیکی بر سر کریدورها

کریدورهای اقتصادی، در کنار مزایای فراوان، می‌توانند دریچه‌هایی به سوی تعارض منافع بازیگران مختلف بگشایند. اصطلاح «جنگ کریدورها» به رقابت ژئوپلیتیکی بر سر کنترل و توسعه مسیرهای ترانزیتی و حمل‌ونقل اشاره دارد که تأثیرات عمیقی بر تعاملات بین‌المللی می‌گذارد. به عنوان مثال، «کریدور زنگزور» پس از توافق سران باکو و ایروان در کاخ سفید، مجدداً مورد توجه رسانه‌ها و تحلیلگران قرار گرفته است. این دالان که دونالد ترامپ آن را به نام خود می‌خواند، می‌تواند تهدیدات قابل توجهی برای بازیگران شرقی مانند ایران، روسیه و حتی چین در پی داشته باشد.

یکی دیگر از کریدورهای مهم، «عرب-مدیترانه» یا کریدور «هند به اروپا» است که انتظار می‌رود نقش مهمی در توسعه تعاملات اقتصادی بین طیف وسیعی از کشورها ایفا کند. رژیم صهیونیستی نیز در تلاش است تا از طریق «توافق ابراهیم» به اهداف مورد نظر خود در این کریدورها دست یابد.

توافق ابراهیم: بستری برای تحولات اقتصادی

توافق ابراهیم که با تلاش دونالد ترامپ در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ امضا شد، به عادی‌سازی روابط کشورهایی مانند امارات و بحرین با رژیم اسرائیل انجامید. این توافقنامه، روابط رسمی دیپلماتیک بین ابوظبی و منامه با تل‌آویو را برقرار کرد و زمینه‌ساز همکاری‌های تجاری، امنیتی و فرهنگی شد. از دید برخی تحلیلگران، این توافق می‌تواند تحولات اقتصادی-تجاری مهمی را در خاورمیانه رقم بزند.

در همین راستا، «علیرضا کوهکن»، دانشیار روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی، و «میلاد لطفی»، دانشجوی دکتری این رشته، در مقاله‌ای با عنوان «توافق ابراهیم و تأثیر آن بر اقتصاد سیاسی منطقه خلیج فارس»، پیامدهای اقتصادی این توافق را در منطقه خلیج فارس بررسی کرده‌اند.

کریدور «هند به اروپا»: رقیبی برای ابتکار چین

توافق ابراهیم، با ایجاد ارتباط گسترده اقتصادی میان چندین زیرمنطقه راهبردی در جهان، می‌تواند کریدورهای متنوع اقتصادی و ترانزیتی متعددی را در مناطق ذینفع ایجاد کند. کریدور «عرب-مدیترانه» یا کریدور «هند به اروپا» یکی از کریدورهای تجاری چندوجهی در حال ظهور است که قرار است در نتیجه توافق ابراهیم شکل گیرد.

نه هند و نه اتحادیه اروپا نمی‌توانند در مسیر ایجاد کریدوری بین‌المللی با بودجه‌های ارائه‌شده توسط چین برای ابتکار «یک کمربند و یک جاده» برابری کنند، اما هر دو به این نتیجه رسیده‌اند که با مشارکت یکدیگر می‌توانند جایگزین‌هایی برای کشورهای کوچک‌تر در آسیا فراهم سازند.

این کریدور و سایر کریدورهای تجاری حاصل از توافق ابراهیم، می‌تواند الگوهای تجاری بین منطقه اقیانوس هند، خاورمیانه و اروپا را با ایجاد یک قوس ارتباط تجاری در حاشیه جنوبی اوراسیا از نو تنظیم کند. مسیر این کریدور از سواحل دریای عرب و اقیانوس هند تا سواحل مدیترانه و دریای شرقی یونان کشیده می‌شود. این ارتباط جدید برای هند یک تغییر پارادایم راهبردی با پیامدهای ژئوپلیتیکی چشمگیر خواهد بود که می‌تواند نقش آن را در نظم اقتصادی اوراسیا تغییر دهد.

هند و اروپا سال‌هاست که در پی ارتباط اقتصادی و تجاری مستقیم با یکدیگر هستند. از منظر هر دو، اتصال راه جدیدی برای تقویت مشارکت سیاسی و اقتصادی اتحادیه اروپا و هند ضروری است. با توجه به اینکه هیچ‌کدام نمی‌توانند با بودجه‌های چین برای ابتکار «یک کمربند و یک جاده» رقابت کنند، به این نتیجه رسیده‌اند که با مشارکت یکدیگر می‌توانند جایگزین‌هایی برای کشورهای کوچک‌تر در آسیا فراهم آورند.

هر دو منطقه با تمرکز بر ارتباط نرم، می‌توانند در حوزه‌های تنظیم استاندارد، ظرفیت‌سازی و کمک‌های فنی، شکاف مهمی را در نیازهای اتصال و ارتباط در آسیا پر کنند. اروپا و هند، رشد شتابان چین و توسعه ابتکار «یک کمربند و یک جاده» را در جهت مقابله با منافع خود می‌بینند و به همین منظور، منافع مشترکی در ترسیم راهگذارهای جدید دارند و به دنبال توسعه همکاری‌های خود در حوزه‌های متنوع ژئواکونومیک، اقتصاد، تجارت، حوزه‌های دیجیتالی و همچنین فناوری و انرژی هستند.

کریدورسازی در محیط پیرامونی ایران

تلاش هند برای ترسیم کریدورهای ارتباطاتی با اروپا در سال‌های اخیر ناکام مانده است. یکی از مهم‌ترین کریدورهایی که هند تلاش کرد آن را ایجاد کند، کریدور موسوم به «شمال-جنوب» بود که قرار بود از بندر بمبئی به بندر چابهار متصل شده و با گذر از ایران به روسیه ختم می‌شد. اما موانع تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای، طولانی بودن مسیر ارتباطاتی با اروپا، مشکلات امنیتی، تحریم ایران و نبود زیرساخت‌های اقتصادی مناسب در این کشور، موجب شد پروژه مذکور با چالش‌های اقتصادی و سیاسی متعددی مواجه شود. به همین منظور، ترسیم یک راهگذار جدید، کم‌مسافت و کم‌هزینه در دستور کار هند قرار گرفت.

عادی‌سازی روابط اسرائیل با امارات متحده عربی و بحرین، موسوم به توافق ابراهیم، زمینه ترسیم این راهگذار را در دستور کار هند و کشورهای منتفع از آن قرار داد. در واقع، شکل‌گیری و ترسیم راه ارتباطاتی جدیدی چون کریدور عرب-مدیترانه، نتیجه عادی‌سازی روابط دیپلماتیک سال ۲۰۲۰ میلادی میان امارات متحده عربی و اسرائیل بود که باعث اتصال شبکه راه‌آهن امارات به بندر حیفا در شرق مدیترانه از طریق مسیر ریلی عربستان سعودی و اردن می‌شود.

ارتباط دریایی فرامدیترانه‌ای از حیفا به سرزمین اصلی اروپا در بندر بزرگ ترانشیپی «پیرئوس» یونان نیز به این معنی است که کالاهای هندی که به بنادر امارات ارسال می‌شوند، می‌توانند به بازارهای اصلی و مراکز تولیدی اروپا برسند. در واقع، کریدور «عرب-مدیترانه» یک مسیر حمل‌ونقل تجاری فرامنطقه‌ای جایگزین برای کریدور ترانزیتی بین‌المللی «شمال-جنوب» مستقر در چابهار است. در این مسیر، به جای چابهار، بنادر امارات متحده عربی به عنوان گره ارتباطاتی اقیانوس هند عمل خواهند کرد و کالاهای هندی که از طریق این مسیر چندوجهی حمل می‌شوند، می‌توانند در کمتر از ده روز به سرزمین اصلی اروپا برسند؛ این یعنی ۴۰ درصد سریع‌تر از مسیر دریایی کانال سوئز و کریدورهای دیگر.

کریدور «عرب-مدیترانه» یک مسیر حمل‌ونقل تجاری فرامنطقه‌ای جایگزین برای کریدور ترانزیتی بین‌المللی «شمال-جنوب» مستقر در چابهار است.

قرار است این مسیر از بندر «بمبئی» در هند آغاز شود و به بنادر مهم امارات از جمله بندر «فجیره» متصل شود؛ بنابراین، بنادر امارات می‌توانند به عنوان گره ارتباطاتی اقیانوس هند برای یک کریدور تجاری جداگانه هند به اروپا عمل کنند.

تل‌آویو و سودای ایجاد وابستگی متقابل

نویسندگان مقاله در جمع‌بندی خود تأکید می‌کنند که با عملیاتی کردن مسیر کریدور «هند و اروپا»، کالاهای هندی که از بمبئی خارج می‌شوند، می‌توانند ظرف مدت ده روز به سرزمین اصلی اروپا برسند و از این منظر، این مسیر در مقایسه با مسیر دریایی از طریق کانال سوئز، زمان سفر را تقریباً ۴۰ درصد کاهش می‌دهد.

همچنین، در نتیجه‌گیری مقاله آمده است: اسرائیل از راه کانال اردن و امارات با کشورهایی نظیر عربستان ارتباط پیدا می‌کند و امارات متحده عربی نیز به عنوان واسطه در خلیج فارس، شرایط ارتباط و وابستگی اقتصادی میان اسرائیل و سایر کشورهای خلیج فارس و تحولات اقتصادی عمیق در خلیج فارس را تمهید می‌کند. این ارتباط و وابستگی متقابل میان اسرائیل و کشورهای خلیج فارس می‌تواند ارتباط تجاری و اقتصادی خلیج فارس را به عنوان یک واسطه میان شرق آسیا و اروپا با سایر مناطق هم‌جوار تسهیل کند.