کشف نشانگرهای زیستی جدید برای درمان هدفمند خواب‌آلودگی شدید روزانه

مقدمه: رمزگشایی از خواب‌آلودگی شدید روزانه

اگر شما نیز با موج‌های مداوم خواب‌آلودگی در طول روز دست و پنجه نرم می‌کنید، ممکن است جزو آن ۳۳ درصد از جمعیتی باشید که از اختلال «خواب‌آلودگی شدید در طول روز» (EDS) رنج می‌برند. این اختلال شایع اما اغلب ناشناخته، با افزایش خطرات سلامتی جدی مانند بیماری‌های قلبی-عروقی و دیابت مرتبط است. خبر خوب این است که دانشمندان اکنون نشانگرهای زیستی این اختلال را شناسایی کرده‌اند که راه را برای درمان‌های هدفمند هموار می‌کند.

EDS: فراتر از یک خستگی ساده

اختلال EDS اغلب در افرادی با اختلالات خواب شبانه و سایر اختلالات ساعت زیستی مشاهده می‌شود. همچنین می‌تواند نشانگر بالقوه‌ای برای بیماری‌های دیگر مانند آلزایمر باشد. با این حال، شواهد فزاینده‌ای نشان می‌دهد که EDS دارای مجموعه‌ای از نشانگرهای زیستی مستقل خود است.

دانشمندان «مس جنرال بریگهام» با هدف شناسایی این نشانگرهای زیستی و متابولیکی، به بررسی این موضوع پرداختند که آیا متابولیت‌ها و مسیرهای خاصی وجود دارند که بتوانند به توضیح یا پیش‌بینی این اختلال کمک کنند.

متابولیت‌ها مولکول‌هایی هستند که هنگام تجزیه غذا، داروها، مواد شیمیایی یا بافت توسط بدن ساخته یا استفاده می‌شوند و نقشی حیاتی در تنظیم متابولیسم دارند.

کشف هفت متابولیت کلیدی

تیم تحقیقاتی با بررسی داده‌های سلامتی ۶۰۷۱ فرد از جامعه اسپانیایی‌تبار و لاتین‌تبارها و ۸۷۷ متابولیت مختلف آغاز به کار کرد. آنها همچنین داده‌هایی را از یک پرسشنامه جمع‌آوری کردند که میزان تجربه خواب‌آلودگی روزانه توسط این افراد را در شرایط مختلف اندازه‌گیری می‌کرد.

از این داده‌ها، دانشمندان هفت متابولیت کلیدی را شناسایی کردند که به طور قابل توجهی با خواب‌آلودگی روزانه مرتبط بودند:

• دو متابولیت استروئیدی: موادی که از نظر شیمیایی مشابه اما از نظر اعمال بیولوژیکی متفاوت هستند.
• سه متابولیت مرتبط با رژیم غذایی: این موارد مستقیماً تحت تأثیر تغذیه قرار دارند.
• دو متابولیت ناشناخته: ترکیباتی که هنوز از نظر شیمیایی به طور کامل شناسایی نشده‌اند.

پژوهشگران نشان دادند که هر یک از این هفت متابولیت، به دلیل سطوح پایین یا بالا در جریان خون شرکت‌کنندگان، بر علائم EDS و کیفیت خواب تأثیر می‌گذارند.

طارق فقیه، نویسنده ارشد این مطالعه و پژوهشگر فوق دکترا در بخش اختلالات خواب و ریتم شبانه‌روزی در بیمارستان بریگهام و زنان می‌گوید: «مطالعه ما نشان می‌دهد که رژیم غذایی و ژنتیک ممکن است نقش مهمی در اختلال EDS ایفا کنند. ما همزمان با درک چگونگی و چرایی بروز این اختلال از نظر زیستی و نشانه‌های اولیه آن، کارهایی را که می‌توانیم برای کمک به بیماران انجام دهیم، شروع می‌کنیم.»

تأثیر رژیم غذایی بر هوشیاری

چندین متابولیت شناسایی شده مستقیماً تحت تأثیر رژیم غذایی بودند که نشان می‌دهد افزایش مصرف برخی غذاها می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر این اختلال داشته باشد.

اسیدهای چرب امگا-۶

• دی‌هومو-لینولئات (dihomo-linoleate): افرادی که سطوح بالاتری از این اسید چرب امگا-۶ داشتند، در طول روز کمتر احساس خواب‌آلودگی می‌کردند. این اسید چرب برای ساخت هورمون‌ها و تنظیم التهاب استفاده می‌شود. سطوح آن را می‌توان با مصرف بیشتر آجیل، غلات کامل و روغن‌های گیاهی مانند آفتابگردان افزایش داد.
• دوکوزادینوات (docosadienoate): سطوح بالاتر این اسید چرب امگا-۶ کمتر شناخته شده، با هوشیاری بهتر مرتبط بود. تصور می‌شود این متابولیت از عملکرد مغز حمایت کرده و ممکن است در تنظیم ملاتونین (هورمون خواب) نقش داشته باشد. برای افزایش سطح آن، مصرف بیشتر ماهی‌های چرب (مانند سالمون یا ساردین)، دانه چیا و دانه کتان مفید است.

اسفینگومیلین

این مطالعه همچنین چربی «اسفینگومیلین» را شناسایی کرد که در غشای سلول‌های مغز و عصب یافت می‌شود. سطوح بالاتر این چربی با کارایی بهتر خواب و خواب‌آلودگی کمتر در طول روز مرتبط بود. اگرچه بدن ما می‌تواند این چربی را تولید کند، اما سطوح آن تحت تأثیر رژیم غذایی و سلامت متابولیکی کلی است. غذاهایی مانند تخم‌مرغ، سویا، لبنیات و گوشت‌های بدون چربی می‌توانند به حفظ و تکمیل سطوح این چربی در خون کمک کنند.

نقش هورمون‌ها در تنظیم خواب و بیداری

این مطالعه چندین متابولیت مرتبط با هورمون را نیز شناسایی کرد که به همان اندازه تأثیرگذار بودند. این مولکول‌ها در بدن، به ویژه در غدد فوق کلیوی ساخته می‌شوند و نشان‌دهنده میزان تنظیم سامانه‌های داخلی ما در مورد مواردی مانند استرس، خواب و انرژی هستند.

• پرگناندیول سولفات (pregnenediol sulphate): یکی از قوی‌ترین سیگنال‌ها از این هورمون بود که پیش‌ساز هورمون‌هایی مانند پروژسترون و تستوسترون است و به تنظیم عملکرد مغز کمک می‌کند. افرادی که سطوح بالاتری از این هورمون را داشتند، در طول روز کمتر احساس خواب‌آلودگی می‌کردند که نشان می‌دهد ممکن است در هوشیاری مغز نقش داشته باشد. اگرچه نمی‌توان آن را مستقیماً از طریق رژیم غذایی افزایش داد، اما مدیریت بهتر استرس و فعالیت بدنی می‌تواند مفید باشد.
• تتراهیدروکورتیزول گلوکورونید (tetrahydrocortisol glucuronide): این هورمون اصلی استرس بدن است. سطوح بالای آن نشانه‌ای از پاسخ مؤثر بدن به استرس است و افرادی که مقادیر بیشتری از آن را داشتند، کمتر احتمال داشت که خواب‌آلودگی روزانه را گزارش کنند. این هورمون توسط ساعت داخلی بدن و پاسخ استرس کنترل می‌شود، اما حفظ یک برنامه خواب منظم، مدیریت استرس و قرار گرفتن در معرض نور صبحگاهی می‌تواند به حفظ سطوح خوب آن کمک کند.

متابولیت‌های ناشناخته و تفاوت‌های جنسیتی

این مطالعه دو متابولیت ناشناخته دیگر را نیز شناسایی کرد که ارتباط قوی با کاهش خواب‌آلودگی نشان دادند. بر اساس تحلیل‌های ژنتیکی و شیمیایی، این ترکیبات احتمالاً به متابولیسم هورمون مرتبط هستند و در تنظیم چرخه خواب و بیداری بدن نقش دارند.

نکته قابل توجه دیگر، ارتباط چهار متابولیت تأثیرگذار بر خواب‌آلودگی با جنسیت بود. این یافته نشان می‌دهد که هورمون‌های جنسی، متابولیسم چربی یا فرآیندهای مرتبط با روده در مردان ممکن است به طور متفاوتی با تنظیم خواب تعامل داشته باشند.

محدودیت‌ها و گام‌های بعدی

دانشمندان هشدار می‌دهند که مطالعات آنها دارای محدودیت‌هایی مانند جمع‌آوری داده‌های خواب‌آلودگی روزانه از طریق نظرسنجی به جای مطالعات بالینی و عدم محاسبه دقیق سطوح متابولیت‌های مرتبط با اختلال EDS است. با این حال، این یافته‌ها راه را برای مطالعات بیشتر، از جمله آزمایش‌های انسانی، برای توسعه مداخلات رژیمی یا درمانی برای این وضعیت هموار می‌کند.

فقیه خاطرنشان کرد: «انجام یک کارآزمایی بالینی گام بزرگ بعدی خواهد بود و می‌تواند به ما کمک کند تا بفهمیم آیا امگا-۳ و امگا-۶ که از رژیم غذایی به دست می‌آیند، می‌توانند به کاهش خطر اختلال EDS کمک کنند یا خیر.»

این مطالعه در مجله معتبر eBioMedicine منتشر شده است.