آیکون خبر

خبر کامل

مرمت‌های غیراصولی؛ بلای جان بناهای تاریخی ایران

مرمت‌های غیراصولی؛ بلای جان بناهای تاریخی ایران

مرمت‌های صورت گرفته در برخی بناهای تاریخی ایران، به دلیل رویکردهای غیراصولی، بیش از آنکه به حفظ و احیای این آثار کمک کند، به رفتارهای سودجویانه «بساز و بفروش‌ها» شباهت پیدا کرده است. این وضعیت نگران‌کننده، پرسش‌هایی جدی را درباره آینده میراث فرهنگی کشور مطرح می‌کند: آیا این روند نتیجه پایان نسل مرمتگران صاحب‌نام و مجرب ایرانی است؟ و آیا عدم تربیت متخصصان برجسته، به معضلی برای آثار تاریخی تبدیل شده است؟

سیاست‌های میراث فرهنگی و رواج مرمت‌های غیراصولی

گوهربین، متخصص مرمت با گرایش آرایه‌های ایرانی، که افتخار همکاری با اساتیدی چون دکتر شیرازی، مرحوم مهریار، مهندس رایتی و مهندس محب‌علی را داشته است، عوامل متعددی را در رواج مرمت‌های غیراصولی دخیل می‌داند. به گفته او، اولین و مهمترین عامل، سیاست‌های وزارت میراث فرهنگی و دستگاه‌های دولتی است.

او توضیح می‌دهد که در اوایل دهه ۸۰، قانون، وزارت میراث فرهنگی را از انجام «مرمت امانی» و تخصیص بودجه مستقیم برای آن منع کرد. از آن زمان، موضوع رتبه‌بندی و گرید پیمانکاری مطرح شد و الزام قانونی برای واگذاری پروژه‌های مرمتی از طریق مزایده به وجود آمد.

«مرمت‌های امانی در زمان فعالیت نسل نخست مرمتگران آثار تاریخی ایران، از موفق‌ترین مرمت‌های انجام شده بر آثار تاریخی بود. متاسفانه نسل بعدی مرمتگران با ممنوعیت انجام مرمت امانی مواجه شدند و دولت دیگر اجازه کار امانی در بناهای تاریخی را نداد.»

در سیستم مرمت امانی، سازمان میراث فرهنگی استادکاران متخصص و بودجه سالانه در اختیار داشت و اولویت‌های مرمت را مشخص می‌کرد. دستمزد مرمتگران به صورت روزمزد پرداخت می‌شد و مصالح مورد نیاز توسط کارپرداز میراث فرهنگی خریداری می‌شد. اما مجلس و سازمان بازرسی کل کشور این رویه را «معقول» ندانستند و واگذاری پروژه‌ها از طریق مناقصه را الزامی کردند.

سرعت و ارزانی به جای کیفیت: پیامدهای پیمانکاری

این تصمیم، پیامدهای جدی برای کیفیت مرمت‌ها به همراه داشت. گوهربین می‌گوید: «اکنون برای مرمت یک دیوار خشتی تاریخی به طول ۱۰ متر و ارتفاع ۳ متر، باید به دنبال پیمانکارانی گشت که کمترین قیمت را اعلام می‌کنند و در مناقصه برنده می‌شوند.»

او تاکید می‌کند که لزوماً ارزان بودن کار پیمانکار به معنای ضعف یا عدم صلاحیت او نیست، اما واقعیت این است که پیمانکاران برای کسب سود بیشتر، به دنبال کاهش هزینه‌ها و افزایش سرعت کار هستند. این رویکرد، رقابت «بساز و بفروشی» را وارد حوزه مرمت کرده و به کیفیت کار آسیب می‌زند.

  • تغییر سیاست: انتقال از سیستم امانی به پیمانی، بناهای تاریخی را مانند بناهای ساختمانی معمولی تلقی کرد.
  • خرید مصالح: پیش از این، مصالح توسط سازمان میراث فرهنگی خریداری می‌شد، اما اکنون پیمانکاران به دنبال مصالح ارزان‌تر می‌روند.

گوهربین به مثالی از تفاوت کیفیت مصالح اشاره می‌کند: «چسبی که برای تثبیت نقاشی‌های دیواری و گچبری استفاده می‌شود، حدود ۷ میلیون تومان قیمت دارد. اما چسب‌های ارزان‌تری با قیمت ۲ میلیون تومان نیز در بازار موجود است که از لحاظ ظاهری تفاوتی ندارند، ولی کیفیت بلندمدت آن‌ها بسیار متفاوت است.» پیمانکاران اغلب از همین مصالح ارزان‌تر یا مشابه استفاده می‌کنند که ممکن است برای مرمت آثار تاریخی مناسب نباشند.

پایان نسل شکوفایی و چالش‌های تربیت مرمتگر

در پاسخ به این سوال که آیا نسل قدیم مرمتگران به پایان رسیده است، گوهربین می‌گوید که مرمتگران ایرانی در سطح بالایی در خاورمیانه و جهان فعالیت می‌کنند. اما مشکل اصلی از اوایل دهه ۹۰ آغاز شد، زمانی که بودجه‌های مرمتی میراث فرهنگی کاهش یافت و تمرکز به سمت گردشگری و صنایع دستی معطوف شد. این تغییر، فضای کار واقعی را برای دانشجویان و هنرآموزان مرمت از بین برد.

او با یادآوری دوران فارغ‌التحصیلی خود در سال ۷۲، می‌گوید: «آن زمان من می‌توانستم انتخاب کنم که در تخت جمشید کار کنم یا تخت سلیمان، چون فرصت‌های شغلی فراوان بود. اما اکنون، دانشجویان مرمت هیچ فضای کار عملی و میدانی ندارند، زیرا پروژه‌های مرمتی کاهش یافته است.»

این وضعیت منجر به تربیت مرمتگرانی می‌شود که تنها دانش تئوریک دارند و تجربه عملی کافی کسب نکرده‌اند. گوهربین این وضعیت را به تفاوت یک پزشک تئوریسین با یک پزشک حاذق که در بیمارستان تجربه اندوخته، تشبیه می‌کند. او تاکید دارد که برای تربیت مرمتگران خوب، کار عملی در محوطه‌های باستانی و موزه‌ها ضروری است، نه صرفاً آموزش تئوری. متاسفانه، دانشگاه‌ها نیز به سمت پژوهش‌محوری حرکت کرده و جنبه عمل‌گرایی را در رشته‌هایی مانند مرمت فراموش کرده‌اند.

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗