کشف انقلابی در درمان سرطان: باکتری‌ها جایگزین سیستم ایمنی می‌شوند

سرطان، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پزشکی در طول تاریخ، سالانه جان میلیون‌ها نفر را می‌گیرد. در دهه‌های اخیر، پیشرفت‌های چشمگیری در ایمنی‌درمانی سرطان، از جمله روش‌های سلول‌های CAR-T و مهارکننده‌های ایست‌های ایمنی، حاصل شده است. با این حال، این درمان‌ها به شدت به توانایی سیستم ایمنی بدن وابسته هستند و برای بیماران با سیستم ایمنی ضعیف، مانند کسانی که تحت شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی قرار گرفته‌اند، کارایی محدودی دارند.

اکنون، گروهی از دانشمندان راهی نوین گشوده‌اند که به جای اتکا به سلول‌های ایمنی، از توان طبیعی باکتری‌ها برای نابودی تومورها استفاده می‌کند. این روش که «کنسرسیوم AUN» نام دارد و از دو باکتری طبیعی تشکیل شده، نشان داده است که می‌تواند تومورهای سرطانی را در مدل‌های حیوانی و انسانی، حتی بدون نیاز به سیستم ایمنی، از بین ببرد.

پیشینه ۱۵۰ ساله باکتری‌درمانی سرطان

ایده استفاده از باکتری‌ها در درمان سرطان سابقه‌ای طولانی دارد:

• ۱۸۶۸: ویلهلم بوش، پزشک آلمانی، گزارش داد که عفونت باکتریایی عمدی در یک بیمار سرطانی منجر به کوچک شدن تومور شد.
• ۱۸۹۳: ویلیام کولی، پزشک آمریکایی، تزریق «سموم کولی» (ترکیبی از باکتری‌های کشته‌شده) را به عنوان روش درمانی مطرح کرد که پایه‌گذار ایمنی‌درمانی سرطان شد.

با وجود پیشرفت‌های مدرن مانند ایمون‌چک‌پوینت اینهیبیتورها و سلول‌های CAR-T، وابستگی کامل به سیستم ایمنی بدن همچنان یک نقطه ضعف مشترک باقی مانده است.

تولد AUN: نقطه عطفی تازه

پژوهشی مشترک میان مؤسسه پیشرفته علوم و فناوری ژاپن (JAIST)، شرکت داروسازی دای‌ایچی سانکیو و دانشگاه تسوکوبا، به سرپرستی ایجیرو میاکو، منجر به طراحی کنسرسیوم میکروبی نوین AUN شده است. این کنسرسیوم شامل دو باکتری طبیعی است:

• Proteus mirabilis (ملقب به A-gyo): میکروبی با توانایی طبیعی رشد در محیط تومور.
• Rhodopseudomonas palustris (ملقب به UN-gyo): باکتری فتوسنتزی با نقش تنظیم‌کننده و پشتیبان.

این دو باکتری در کنار یکدیگر رفتاری هم‌افزایانه از خود نشان می‌دهند و تعامل و تقسیم کار میان آنها به پاکسازی کامل تومورها منجر می‌شود، حتی در شرایطی که سیستم ایمنی بدن کاملاً سرکوب شده باشد.

مکانیسم‌های نابودی تومور در AUN

مطالعات روی مدل‌های حیوانی و سلول‌های انسانی نشان داده است که عملکرد ضدتوموری AUN حاصل چند سازوکار هم‌زمان و پیچیده است:

• هدف‌گیری عروق خونی تومور: باکتری A-gyo مستقیماً رگ‌های تغذیه‌کننده تومور را مورد حمله قرار داده و با تخریب آنها، جریان خون‌رسانی به تومور را قطع می‌کند.
• نابودی سلول‌های سرطانی: این باکتری توانایی نفوذ به بافت سرطانی و تخریب مستقیم سلول‌های بدخیم را دارد.
• تغییر ساختاری A-gyo: در محیط غنی از متابولیت‌های توموری، A-gyo وارد فاز فیلامنتاسیون می‌شود که قدرت تهاجمی آن را در برابر سلول‌های سرطانی افزایش می‌دهد.
• تغییر دینامیک جمعیت: نسبت اولیه باکتری‌ها (۳٪ A-gyo در مقابل ۹۷٪ UN-gyo) در محیط تومور به سرعت تغییر کرده و به نسبت ۹۹٪ به ۱٪ می‌رسد که توان نابودی تومور را افزایش می‌دهد.
• کاهش عوارض جانبی: یکی از مهم‌ترین یافته‌ها، پیشگیری از بروز سندرم آزادسازی سیتوکین (CRS) بود که از خطرناک‌ترین عوارض ایمنی‌درمانی‌های رایج محسوب می‌شود.

فلسفه آئون: هماهنگی اضداد

راز موفقیت AUN در همکاری ظریف و هماهنگ دو باکتری نهفته است. UN-gyo تنها در کنار A-gyo فعال می‌شود و در این حالت هم بیماری‌زایی دو باکتری را مهار می‌کند و هم اثر کشنده آنها علیه سلول‌های سرطانی را تقویت می‌نماید. این همکاری یادآور مفهوم فرهنگی ژاپنی «آئون» (AUN) است که به معنای هماهنگی کامل میان اضداد است. پژوهشگران نام این پروژه را با الهام از همین مفهوم انتخاب کرده‌اند.

گام‌های بعدی: از آزمایشگاه تا بالین

ایجیرو میاکو درباره برنامه‌های آینده این پروژه اظهار داشت: «ما در حال آماده‌سازی برای راه‌اندازی یک استارت‌آپ اختصاصی هستیم تا این دستاورد به مرحله کاربردی برسد. هدف‌گذاری ما آغاز کارآزمایی‌های بالینی ظرف شش سال آینده است.» ایمنی بالای این روش و نبود عوارض جانبی شدید، مزیت کلیدی برای انتقال آن به فاز انسانی محسوب می‌شود.

آغاز عصر تازه‌ای در درمان سرطان

کشف AUN نشان‌دهنده یک تغییر پارادایم بنیادی در علم سرطان‌شناسی است. برای نخستین‌بار، پژوهشگران موفق شده‌اند درمانی را توسعه دهند که بدون نیاز به سلول‌های ایمنی بدن، قابلیت نابودی تومورهای سرطانی را دارد. این دستاورد نه تنها امید تازه‌ای برای بیماران ایمنی‌تضعیف‌شده ایجاد می‌کند، بلکه می‌تواند مسیر آینده تحقیقات سرطان را دگرگون کند. به نظر می‌رسد پس از بیش از یک قرن و نیم، رویای درمان سرطان با باکتری‌ها در آستانه تحقق قرار گرفته و دوران تازه‌ای از درمان‌های ضدسرطان مبتنی بر باکتری آغاز شده است؛ دورانی که ممکن است جایگزین محدودیت‌های دیرینه ایمنی‌درمانی شود.