«مردعنکبوتی ۲»: شاهکار ابرقهرمانی از نگاه راجر ایبرت، منتقد فقید سینما

دربارۀ راجر ایبرت: منتقد افسانه‌ای سینما

راجر ایبرت (Roger Ebert)، منتقد، روزنامه‌نگار و نویسندۀ آمریکایی، یکی از اثرگذارترین چهره‌های نقد فیلم در قرن بیستم بود. او فعالیت خود را از سال ۱۹۶۷ در روزنامه شیکاگو سان-تایمز آغاز کرد و بیش از چهار دهه در این جایگاه ماند. ایبرت در سال ۱۹۷۵، نخستین منتقدی بود که جایزه معتبر پولیتزر را برای نقد فیلم دریافت کرد. سبک نوشتاری روان و قابل‌فهم او، نقد سینما را از حوزه‌ای تخصصی به سطحی مردمی‌تر آورد و تماشاگران عادی را نیز به تحلیل فیلم علاقه‌مند ساخت.

ایبرت علاوه بر نقد، چندین کتاب درباره تاریخ و هنر سینما نوشت و همواره از سینما به‌عنوان یک ابزار فرهنگی و انسانی یاد می‌کرد. او در سال‌های پایانی عمر با بیماری سرطان دست و پنجه نرم کرد و علیرغم از دست دادن توانایی تکلم، همچنان با قدرت به نوشتن ادامه داد. سرانجام او در سال ۲۰۱۳ در ۷۰ سالگی درگذشت، اما میراث قابل توجهی از خود به جا گذاشت. سایت شخصی راجر ایبرت (www.rogerebert.com) کماکان در حوزه نقد و بررسی آثار سینمایی فعال است و آرشیو کاملی از ریویو‌های این منتقد سرشناس را داراست.

مشخصات فیلم «مردعنکبوتی ۲»

بازیگران اصلی:

• توبی مگوایر: در نقش پیتر پارکر / اسپایدرمن
• کیرستن دانست: در نقش مری جین واتسون
• جیمز فرانکو: در نقش هری آزبورن
• آلفرد مولینا: در نقش دکتر اوتو اکتاویوس
• جی کی سیمونز: در نقش جی جونا جیمسون
• رزماری هریس: در نقش زن عمو می
• الیزابت بنکس: در نقش بتی برنت
• ونسا فرلیتو: در نقش لوئیز
• بروس کمپبل: در نقش دربان تئاتر

تیم تولید:

• نویسندگان: آلفرد گاف، آلوین سارجنت، مایکل شیبن، مایلز میلار
• تهیه‌کنندگان: آوی آراد، لورا زیسکین
• کارگردان: سم ریمی

نقد و بررسی فیلم Spider-Man 2 از نگاه راجر ایبرت

«مرد عنکبوتی ۲» دقیقاً همان چیزی است که یک فیلم ابرقهرمانی باید باشد. این فیلم با تمام وجود به داستانش ایمان دارد؛ درست مانند خوانندگانی که به صورت جدی کمیک می‌خوانند و در حقیقت ماجراجویی‌های روی صفحات کمیک بوک رؤیاها و آرزوهای خودشان است. آن نه مضحک و سبک است و نه یک فیلم کلیشه‌ای با نگاهی نوستالژیک. نه غرق جلوه‌های ویژه بی‌وقفه هستیم و نه گرفتار در فضای افسرده‌وارِ ساختگی. فیلم به شکلی ساده و تأثیرگذار نشان می‌دهد که مرد عنکبوتی بودن بار سنگینی‌ست که پیتر پارکر همیشه مایل به دوش کشیدنش نیست.

این فیلم به وضوح مشکل بسیاری از آثار ابرقهرمانی را نشان می‌دهد: تمرکز صرف بر قدرت‌های فوق بشری و بی‌توجهی به انسانِ پشت نقاب. «مردعنکبوتی ۲» بهترین فیلم ابرقهرمانی از زمان شکل‌گیری این ژانر مدرن توسط فیلم «سوپرمن» محصول سال ۱۹۷۸ میلادی است. موفقیت این فیلم ریشه در رویکردی دارد که دهه‌هاست مارول کامیکز را در اوج نگه داشته است: خوانندگان، قهرمانانی را که شبیه خودشان هستند، به مراتب بهتر از شخصیت‌های خداگونه درک می‌کنند. پیتر پارکر یک پسر دبیرستانی است که در مدرسه مشکل دارد، در ابراز عشق ناتوان است و هنوز آمادۀ پذیرش مسئولیت‌های برخاسته از قدرت‌های فوق بشری‌اش نیست. آنچه طرفداران را جذب می‌کرد، نه تارتن‌های اسپایدرمن و تاب خوردنش از آسمان‌خراش‌ها، بلکه دست و پنجه نرم کردن او با مشکلات شخصی در اوج درگیری‌ها در پشت آن نقاب بود.

چالش‌های پیتر پارکر: زندگی در آستانه فروپاشی

پارکر اکنون دانشجوی فیزیک در دانشگاه کلمبیا است و بیش از هر زمان دیگری عاشق مری جین واتسون (کیرستن دانست) است. او در آستانۀ یک فروپاشی قرار دارد: شغلش را به عنوان پیک پیتزافروشی از دست داده، زن عمویش در پرداخت اجاره‌اش مانده و در آستانۀ از دست دادن خانه است، به کلاس‌های دانشگاهش دیر می‌رسد و حتی آنها را از دست می‌دهد، لباسش در ماشین لباس‌شویی رنگ پس می‌دهد و حتی توانایی تاراندازی‌اش را هم از دست می‌دهد. همۀ اینها باعث می‌شود تا او لباس مردعنکبوتی را با ناامیدی به سطل آشغال بیندازد. وضعیت به قدری وخیم می‌شود که حتی وقتی یک ولگرد لباس مردعنکبوتی را در سطل آشغال پیدا می‌کند، جی جونا جیمسون حاضر نیست بیش از ۵۰ دلار در ازایش پول پرداخت کند و ولگرد هم در جواب می‌گوید در eBay بیشتر برایش پول خرج می‌کنند!

راجر ایبرت از فیلم «مردعنکبوتی ۱» ناامید شده بود و از اینکه «مردعنکبوتی ۲» از همان نخستین فریم کار می‌کند، حقیقتاً سورپرایز شد. سم ریمی، کارگردان هر دو قسمت، دقیقاً می‌داند که باید چه کند. او هیچ قدمی را اشتباه بر نمی‌دارد و با قدرت موفق می‌شود یک داستان انسانی را با جلوه‌های ویژه ترکیب کرده و به شکلی موازی پیش ببرد. یکی از عوامل کلیدی در موفقیت فیلم، استفاده از مایکل شیبن در نگارش فیلمنامه است. شیبن با گوشت و پوست و استخوانش کمیک‌بوک را می‌شناسد و فلسفه آن را درک می‌کند. او در کنار آلوین سارجنت این فیلمنامه را به ثمر رساند.

دشمنان اسپایدرمن: داک آک

فصل‌های زندگی مرد عنکبوتی با دشمنانش تعریف می‌شود. «مردعنکبوتی ۲» دشمنی خوش‌طینت را روبه‌روی اسپایدرمن قرار می‌دهد. پیتر، دکتر اتو اکتاویوس را تحسین می‌کند؛ دانشمندی با یک آزمایشگاه بزرگ در ایست ریور که در حال کار بر روی موضوع همجوشی هسته‌ای است که می‌تواند به عنوان سوختی ارزان قیمت انرژی شهر را تأمین کند. او برای اینکه بتواند روی چنین مواد خطرناکی کار کند، ۴ بازوی مکانیکی را اختراع کرده که به نخاع او متصل شده‌اند و دارای هوش کامپیوتری هستند. حتی او برای اینکه بتواند کنترلی کامل بر روی این چهار بازوی مکانیکی داشته باشد، یک تراشه را در بالای نخاع خود قرار داده، اما زمانی که آن تراشه می‌سوزد، آن دانشمند محترم به «داک آک» تبدیل می‌شود؛ ترکیبی ترسناک از انسان و ماشین که با کوبیدن بازوانش روی آجرهای ساختمان، آسمان‌خراش‌ها را درنورمی‌بیند. ما همواره صدای آمدن او را می‌شنویم، صدایی همچون طبل‌های جهنم.

روابط پیچیده پیتر پارکر

در چنین شرایطی، پیتر قسم خورده که حق ندارد با مری جین باشد چرا که دشمنان اسپایدرمن به دنبال او خواهند رفت. در نهایت مری جین هم از دست بدقولی‌های پیتر خسته می‌شود و با یک فضانورد نامزد می‌کند. پیتر از ته قلبش مری جین و زن عمو می (رزماری هریس) را دوست دارد. کاراکتری که حضوری پررنگ و تأثیرگذار دارد و تنها به یک کامئوی بی‌اهمیت تبدیل نشده است. پیتر همچنین باید رابطه‌اش با رفیقش، هری آزبورن (جیمز فرانکو)، را سر و سامان دهد؛ پسری که پیتر را دوست دارد اما از اسپایدرمن متنفر است چرا که او را قاتل پدرش می‌داند.

جلوه‌های ویژه و عمق انسانی

جلوه‌های ویژۀ درخشان فیلم نیز قابل تحسین است. در فیلم اول، علیرغم یک ابرقهرمان باورپذیر، اسپایدرمن گویا در یک کارتون/انیمیشن تاب می‌خورد. اما این بار هنگامی که اسپایدرمن از ساختمانی به دیگری تاب می‌خورد، وزن و بُعد بیشتری دارد و بسیار باورپذیر است. ریمی به خوبی از پس این کار برآمده و توانسته جلوه‌های ویژه را با حرکات بازیگران مطابق کند. شاهکار جلوه‌های ویژۀ فیلم، بازوهای مکانیکی دکتر اکتاویوس است که یک فضای خوفناک می‌سازند. آنها حرکت می‌کنند، عکس‌العمل نشان می‌دهند و حتی خودشان به یک کاراکتر تبدیل می‌شوند.

تماشای فیلم ریمی و نویسندگانش یک لذت ناب است. فیلم به شکلی استادانه به تمام اِلِمان‌هایش دقیق، درست و باحوصله می‌پردازد و تا پایان شما را میخکوب نگه می‌دارد. معمولاً در فیلم‌های سطح پایین‌تر در همین ژانر، ما تنها از تماشای صحنه‌های اکشن لذت می‌بریم و صحنه‌های دیالوگ‌گویی کسالت‌بار هستند. اما اینجا هر دو جنبه جذاب است، چرا که دیالوگ‌ها در این فیلم به توضیحاتی بی‌مورد دربارۀ مفاهیم غیرقابل درک نمی‌دهند، بلکه به شکلی شیوا به مقولۀ عشق، احساس و ارزش‌ها می‌پردازند. (در طول فیلم می‌بینیم که اسپایدرمن گاهی اوقات توانایی تاراندازی‌اش را از دست می‌دهد. اما جالب اینجاست که خودش هیچ‌گاه به طور کامل متوجه دلیل این اتفاق نمی‌شود و در حقیقت، فیلم از منظر احساسات و عواطف انسانی به این مقوله می‌پردازد.)

بازیگران و نقش‌آفرینی‌ها

توبی مگوایر نزدیک بود به دلیل کمردرد برای این دنباله قرارداد امضا نکند و جیک جیلنهال جایگزینش شود. اما اگر مگوایر این نقش را دوباره بازی نمی‌کرد، هیچ‌گاه نمی‌توانستیم بفهمیم این بازیگر چقدر خوب می‌تواند از پس این نقش بربیاید. (جالب است که در طول فیلم دیالوگی وجود دارد که مگوایر به کمردردش اشاره می‌کند.) حضور دانست در این فیلم باارزش و کلیدی است. در فیلم‌های زیادی کاراکتر دوست‌دختر را دیده‌ایم، ولی عمقی که او به این نقش می‌دهد مثال‌زدنی است. یکی از لحظات ناب فیلم جایی است که او دوست‌پسر فضانوردش را به شکلی وارونه می‌بوسد؛ و او هم دقیقاً همانند ما به یاد بوسۀ خاصش با اسپایدرمن می‌افتد.

نتیجه‌گیری راجر ایبرت

بسیاری از سینماروها علاقه‌ای به تماشای فیلم‌های ابرقهرمانی ندارند و راجر ایبرت نیز به آن‌ها خرده‌ای نمی‌گیرد. با این حال، او همیشه علاقۀ شخصی به این ژانر داشته است. او فیلم‌های «کلاغ ۱ و ۲»، «دردویل»، «هالک» و «ایکس من ۲» را دوست دارد، اما حقیقتاً آن‌ها را آنقدر قدرتمند نمی‌داند که تماشایشان را به دوستانی که به کمیک بوک‌ها علاقه ندارند پیشنهاد دهد. اما «مردعنکبوتی ۲» در یک سطح دیگر قرار دارد: «مردعنکبوتی ۲» یک فیلم سینمایی خوش‌ساخت، درخشان و کامل است. حتی افرادی که هیچ شناختی نسبت به استن لی نداشته باشند هم به کیفیت بالای فیلم اقرار خواهند کرد. این فیلم هم مخصوص کسانی است که فیلم‌های ابرقهرمانی تماشا نمی‌کنند و هم برای طرفداران کمیک بوک اثری است که سال‌ها آرزوی تماشایش را داشته‌اند.

نمره راجر ایبرت به فیلم: ۴ از ۴