«مکانیسم ماشه» چیست؟ ریشه، خاستگاه و چگونگی ورود آن به گفتمان برجام

ریشه و خاستگاه مفهومی «مکانیسم ماشه»

واژه انگلیسی «trigger» به معنای «ماشه» تفنگ است و در این زمینه، برای توصیف فرآیندی به کار می‌رود که با یک عمل ساده، یک واکنش زنجیره‌ای سریع و غیرقابل بازگشت را آغاز می‌کند. در بستر برجام، «مکانیسم ماشه» استعاره‌ای برای فعال‌سازی بازگشت تحریم‌ها با یک شکایت رسمی است که منجر به بازگردانی خودکار تحریم‌های پیشین بدون نیاز به رأی‌گیری جدید می‌شود. این استعاره از سرعت و اجتناب‌ناپذیری فرآیند، مشابه شلیک گلوله پس از کشیدن ماشه، الهام گرفته شده است.

ریشه در نظریه بازی‌ها

ریشه مفهومی عمیق‌تر «trigger» به «استراتژی ماشه خشن» (grim trigger strategy) در نظریه بازی‌ها (game theory) بازمی‌گردد. در این استراتژی، یک نقض کوچک (trigger) منجر به تنبیه دائمی و شدید می‌شود، بدون امکان بازگشت. این مفهوم توسط اقتصاددانانی مانند میلتون فریدمن در دهه ۱۹۸۰ توسعه یافت و در دیپلماسی بین‌المللی برای طراحی سازوکارهای بازدارنده، مانند تحریم‌ها، به کار رفت. در برجام، این ایده برای جلوگیری از نقض تعهدات توسط ایران (از دیدگاه غربی‌ها) اقتباس شد، جایی که یک «نقض اساسی» (significant non-performance) ماشه بازگشت تحریم‌ها را می‌کشد. این ریشه تئوریک، اصطلاح را از یک استعاره ساده به یک ابزار حقوقی تبدیل کرد.

ورود اصطلاح به مذاکرات برجام

اصطلاح «trigger mechanism» برای اولین بار در مذاکرات وین (۲۰۱۴-۲۰۱۵) توسط سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، پیشنهاد و طراحی شد. لاوروف این سازوکار را به عنوان راه‌حلی برای بن‌بست مذاکرات بر سر بازگشت تحریم‌ها بدون از دست دادن حق وتو روسیه مطرح کرد.

وندی شرمن، مذاکره‌کننده ارشد آمریکایی، در کتاب خاطراتش نقش لاوروف را در ابداع آن تأیید می‌کند.

این مکانیسم به هر عضو گروه ۱+۵ (چین، فرانسه، روسیه، انگلیس، آمریکا به علاوه آلمان) اجازه می‌دهد با ارسال نامه به شورای امنیت، «ماشه» فرآیند بازگشت تحریم‌ها را بکشد (بندهای ۱۱-۱۳ قطعنامه ۲۲۳۱). این پیشنهاد در ژوئیه ۲۰۱۵ نهایی شد و اصطلاح «trigger» در تحلیل‌های حقوقی پس از تصویب برجام رواج یافت.

رواج «مکانیسم ماشه» در ایران و جهان

اولین استفاده گسترده از اصطلاح مکانیسم ماشه در رسانه‌های انگلیسی‌زبان، در گزارش رویترز در تاریخ ۱ ژوئیه ۲۰۱۹ با عنوان «A breach of Iran nuclear deal could trigger sanctions snapback» بود که فرآیند را توضیح داد. پیش از آن، در مذاکرات وین (۲۰۱۵)، این اصطلاح در بیانیه‌های غیررسمی گروه ۱+۵ ظاهر شد. در رسانه‌هایی مانند Foreign Policy (اوت ۲۰۲۰) و BBC (ژانویه ۲۰۲۰)، آن را «ابزاری برای بازگشت سریع تحریم‌ها» نامیدند.

رواج در ایران

در ایران، این اصطلاح از تابستان ۱۳۹۴ (ژوئیه-آگوست ۲۰۱۵) همزمان با تصویب قطعنامه ۲۲۳۱ وارد گفتمان عمومی شد. خبرگزاری فارس اولین بار آن را در گزارش‌های انتقادی از برجام استفاده کرد و روزنامه کیهان نیز در پاییز ۱۳۹۴ آن را برای حمله به مذاکره‌کنندگان، از جمله محمدجواد ظریف، به کار برد.

در آن زمان، محمدجواد ظریف از اصطلاح رسمی «سازوکار حل اختلاف» استفاده می‌کرد، اما منتقدان ترجیح می‌دادند اصطلاح «مکانیسم ماشه» را به کار ببرند، زیرا به نوعی تداعی‌کننده «تهدید ایران» بود. با این حال، با گذشت زمان، اصطلاح مکانیسم ماشه چه در فضای رسانه‌ای کشور و چه در میان عامه مردم فراگیر شد.