سینما و هویت ملی: از لفاظی تا رانت‌خواری در فرهنگ‌سازی ایران

محمدرضا مقدسیان، منتقد و مدرس برجسته سینما، در گفت‌وگویی صریح، به بررسی نقش سینما در فرهنگ‌سازی و چالش‌های پیش روی حفظ هویت ملی پرداخت. او با انتقاد از رویکرد سطحی و لفاظی صرف در حوزه فرهنگ، بر اهمیت حیاتی ادبیات فارسی، به‌ویژه شعر، در پایداری زبان و هویت ایرانی تأکید کرد و سینما را بهترین ابزار برای انتقال این مفاهیم به نسل جدید دانست.

نقش حیاتی ادبیات فارسی در هویت ملی

مقدسیان با اشاره به اینکه در کشور ما درباره مسائل مهمی چون فرهنگ و هویت ملی، بیشتر به لفاظی بسنده می‌شود، اظهار داشت که صرف صحبت کردن، مشکلی را حل نمی‌کند. او ادبیات فارسی را یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های فرهنگی-هویتی و ملی دانست که نقشی حیاتی در پایداری زبان فارسی و ساختار آن دارد. به گفته وی، ادبیات پارسی، برخلاف بسیاری از فرهنگ‌ها که بر نثر و داستان تمرکز دارند، بر ابزارهای بیانی خاصی چون شعر و مینیاتور تکیه کرده است. همین امر موجب شده تا طی هزاران سال، زبان فارسی و مؤلفه‌های هویت ملی حفظ شود و شخصیت‌هایی چون مولانا، رودکی، سنایی، فردوسی، خیام، ابن سینا، سعدی، حافظ، فارابی و غزالی معرفی شوند که متونشان روحیه ملی و فرهنگی ایرانی را شکل می‌دهد.

«متاسفانه در این زمینه به غیر از موارد محدود هیچ فعالیت دقیق و درستی صورت نگرفته و غالبا در حد حرف باقی می‌مانده است. مدیران فرهنگی، سینماگران، نویسندگان و هنرمندان اغلب منافع مقطعی و کوتاه‌مدت خود را در نظر می‌گیرند و از مؤلفه‌های عمیق هویتی-ملی-فرهنگی شناخت کافی ندارند.»

این شناخت عمیق باید در بستر خانواده، نظام آموزش و پرورش، رسانه‌ها و به شکلی جذاب‌تر در قالب آثار نمایشی مانند فیلم و سریال به نسل جدید منتقل شود.

سینما، رسانه برتر برای انتقال مفاهیم فرهنگی

مقدسیان با تأکید بر نقش سینما در انتقال لایه‌های عمیق زندگی و تفکرات مشاهیر به نسل جدید، یادآور شد: «سینما امروزه باید همان وظیفه‌ای را برعهده بگیرد که زمانی شعر در تاریخ ایران برعهده داشته؛ یعنی انتقال فرهنگ، هویت و زبان پارسی، چرا که زبان مخاطب امروز، سینما است.» او افزود که مشاهیر ایرانی از شعر به عنوان بهترین ابزار برای انتقال مفاهیم خود استفاده می‌کردند و امروز سینما بهترین رسانه برای انتقال همان مفاهیم فرهنگی است، اما متأسفانه در این حوزه کوتاهی شده و آثار فرهنگی و شخصیت‌های بزرگ ایرانی کمتر در سینما و رسانه‌ها مورد توجه قرار گرفته‌اند.

تنزل کارکرد مشاهیر به نام خیابان و میدان

این مدرس سینما، ضعف در نظام آموزش و پرورش، نظام خانواده و رسانه‌ها را علت اصلی این کوتاهی دانست. او هشدار داد که بی‌توجهی و منفعت‌طلبی، سرعت جریان مستمر تاریخی انتقال فرهنگ را کاهش داده و در صورت ادامه این روند، متوقف خواهد شد. مقدسیان به مصادره مولانا توسط کشور ترکیه به عنوان مصداقی از این کوتاهی اشاره کرد و گفت: «اشعار مولوی به زبان پارسی است و خود مولانا نیز در اشعارش به ایرانی بودن خود معترف است، اما کوتاهی ما موجب شده کشوری بیگانه تلاش کند تا این شاعر گرانقدر ایرانی را به نام خود ثبت کند.»

وی تأکید کرد که کارکرد مشاهیر برای ما در حد نام خیابان و میدان تنزل پیدا کرده و گویی کارکردهای فرهنگی-هویتی خود را از دست داده‌اند. این شخصیت‌ها باید در زندگی روزمره و فرهنگ عمومی ما حضور داشته باشند، همان‌طور که فردوسی برای حفظ فرهنگ و زبان پارسی از منافع خود دست کشید.

ضعف سینمای ایران در مطالعه و فهم عمیق

مقدسیان یکی از نقاط ضعف سینمای ایران را عدم مطالعه و فهم عمیق دانست که از طریق ادبیات و علوم انسانی حاصل می‌شود. او آثار منظوم تاریخ ادبیات ایران را منبع غنی علوم انسانی و کشف شیوه‌های روایت‌گری و داستان‌گویی معرفی کرد. فاصله گرفتن از این منبع، موجب افت شدید کیفیت روایی، پیرنگ‌های منسجم، فهم فیلمنامه و شخصیت‌پردازی دقیق در سینما شده است. او افزود: «همان‌طور که معدل جامعه ایرانی در فهم درام، ادبیات و تاریخ علوم انسانی کاهش یافته، سینماگران ما نیز به جای اینکه پیشرو باشند، حتی گاهی چند قدم از اجتماع عقب‌تر هستند و نتیجه آن هیچ ربطی به هویت ایرانی ما ندارد.»

این وضعیت باعث می‌شود نسل جدید شناختی نسبت به هویت ملی خود نداشته باشد و نمی‌توان از آنها برای این عدم شناخت خرده گرفت، زیرا برای انتقال و فهم هویت ایرانی، کار عمیقی در رسانه و سینما برایشان انجام نشده است.

بهره‌برداری دیگر کشورها از منابع فرهنگی ایران

مقدسیان هشدار داد که منابع غنی مطالعات انسانی، یعنی همین آثار منظوم و ادبی، برای ما تبدیل به کالاهای موزه‌ای و کتابخانه‌ای شده‌اند، در حالی که کشورهای دیگری همچون ترکیه، تاجیکستان و آذربایجان از این آثار به عنوان منبع ایجاد هویت ملی و رشد اقتصاد و صنعت سینما بهره می‌برند. او با اشاره به اینکه مردم از شاهنامه فقط فردوسی و رستم و سهراب را می‌شناسند و تعداد محدودی آن را کامل خوانده‌اند، این وضعیت را نشان‌دهنده ضعف در مدیریت فرهنگی دانست.

رانت‌خواری و عدم دانش سینمایی

مقدسیان با رد این ایده که نهادهای دولتی باید برای ساخت آثار فرهنگی بودجه پرداخت کنند، گفت: «هرکه در سینما فهم دقیقی از درام، فیلمسازی، مخاطب و بازار سینما داشته باشد، به خوبی می‌داند که تولید چنین آثاری منفعت اقتصادی در پی دارد.» او افزود که ایده‌ها و داستان‌های فوق‌العاده‌ای در این آثار وجود دارد که می‌تواند به راحتی موجب فروش خوب شود، اما متأسفانه بخش عمده‌ای از بدنه سینمای ایران به رانت‌خواری و دریافت پول نفت برای ساخت آثار سطحی و بی‌کیفیت عادت کرده‌اند.

«بی‌عملی خود را در عدم اختصاص بودجه برای چنین آثاری پنهان می‌کنند، در حالی که نیازی به اختصاص چنین بودجه‌های دولتی نیست و با داشتن دانش سینمایی می‌توانیم از این آثار برای پول درآوردن استفاده کنیم.»

او انتقاد کرد که دانشگاه‌ها هر سال حجم انبوهی از دانشجویان بی‌سواد یا کم‌سواد در حوزه هنرهای نمایشی و سینما تحویل جامعه می‌دهند و سازوکار آموزشی فشل و پولکی است. این امر منجر به عدم تربیت نیروی مستعدی شده که توانایی به‌کارگیری این منبع غنی به نفع فرهنگ، هویت ملی و اقتصاد سینما را داشته باشد. مقدسیان تأکید کرد که حمایت‌های دولتی باید همراه با آموزش و تربیت نیروی متخصص باشد تا بتوان آثار فرهنگی و هویتی ارزشمندی خلق کرد.

خطر فروپاشی هویتی نسل آینده

در پایان، مقدسیان هشدار داد: «اگر نتوانیم زبان فرهنگی و هویتی خود را به آثار سینما و رسانه‌های تصویری تبدیل کنیم، محکوم به فروپاشی و انقطاع هویتی نسل بعدی خواهیم بود که در نهایت به بازیچه جریان‌های رسانه‌ها و آثار سینمایی مختلف رنگارنگ و شبکه‌های اجتماعی تبدیل خواهند شد.»