تجارت غیرنفتی ایران با آذربایجان و ارمنستان: فرصت‌ها و چالش‌ها در سایه کریدور زنگزور

تحلیل روند تجارت با آذربایجان و ارمنستان

آمار گمرک ایران حاکی از آن است که اگرچه آذربایجان به لحاظ حجم کلی تجارت، شریک بزرگ‌تری برای ایران محسوب می‌شود، اما در برخی مقاطع زمانی، ارمنستان توانسته جایگاه مهم‌تری در مبادلات تجاری ایران پیدا کند. این پویایی نشان‌دهنده اهمیت استراتژیک هر دو کشور برای اقتصاد ایران است.

صادرات ایران: تفاوت در ارزش و نوع کالا

• صادرات به آذربایجان: طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳، صادرات ایران به آذربایجان روندی پرنوسان اما در مجموع صعودی داشته است. اقتصاد بزرگ‌تر آذربایجان و دسترسی بهتر آن به بازارهای منطقه‌ای، این کشور را به مقصدی جذاب برای کالاهای ایرانی، به‌ویژه کالاهای صنعتی و با ارزش افزوده بالاتر، تبدیل کرده است.
• صادرات به ارمنستان: در مقابل، صادرات ایران به ارمنستان پایدارتر اما محدودتر بوده و عمدتاً شامل کالاهای کم‌ارزش‌تر نظیر مواد غذایی و مصالح ساختمانی است.

یکی از شاخص‌های کلیدی، ارزش هر تن صادرات ایران است که در مورد آذربایجان بالاتر از ارمنستان بوده است. این امر نشان می‌دهد که ایران توانسته کالاهایی با سودآوری بیشتر به باکو صادر کند. با تقویت زیرساخت‌ها و امنیت مرز نوردوز، پتانسیل افزایش ارزش صادرات به ارمنستان نیز وجود دارد.

واردات و تراز تجاری

واردات ایران از آذربایجان، به‌ویژه در حوزه محصولات کشاورزی و صنعتی، همواره بیشتر از واردات از ارمنستان بوده است. این موضوع نشان‌دهنده جایگاه محکم‌تر آذربایجان در تراز تجاری با ایران است. با این حال، تحولات سیاسی مانند جنگ ۲۰۲۰ قره‌باغ و تنش‌های اخیر میان تهران و باکو، بارها این روند را مختل کرده است.

کریدور زنگزور: فرصت یا تهدید؟

نگاهی به ظرفیت صادرات ایران تا سال ۲۰۲۹ نشان می‌دهد که بخش عمده تمرکز کنونی کشور بر بازارهای شرقی نظیر چین، هند و آسیای میانه است. اما کریدور زنگزور می‌تواند معادلات منطقه‌ای را تغییر دهد.

اگر کریدور زنگزور با حضور فعال ایران شکل بگیرد، فرصت اتصال به اروپا از طریق قفقاز جنوبی و ایفای نقش پل ارتباطی شرق و غرب برای ایران فراهم خواهد شد.

در غیر این صورت، حذف ایران از این پروژه می‌تواند به کاهش سهم کشور از تجارت منطقه‌ای و از دست رفتن یک فرصت تاریخی منجر شود. بنابراین، کریدور زنگزور نه تنها یک پروژه جغرافیایی، بلکه یک آزمون بزرگ برای سیاست خارجی و اقتصاد ایران است. آینده تجارت ایران با قفقاز و حتی اوراسیا تا حد زیادی به نحوه حضور یا عدم حضور کشور در این کریدور گره خورده است.