موج سرقت‌های میلیونی کتاب‌های نایاب روسی از کتابخانه‌های معتبر اروپا

در یک رشته سرقت‌های سازمان‌یافته و پیچیده، کتابخانه‌های معتبر اروپا هدف سارقان قرار گرفته‌اند که طی ۱۸ ماه، صدها نسخه از آثار کلاسیک روسی و دیگر کتاب‌های قدیمی را به سرقت برده‌اند. این عملیات که توسط یوروپل «عملیات پوشکین» نام گرفته، ابعاد گسترده‌ای یافته و تاکنون ۹ مظنون گرجستانی دستگیر شده‌اند.

آغاز سرقت‌ها از استونی: جایگزینی ماهرانه نسخه‌های جعلی

در آوریل سال ۲۰۲۲، دو نفر با ورود به کتابخانه دانشگاه تارتو در استونی، درخواست مشاهده هشت کتاب از نویسندگان برجسته قرن نوزدهم روسیه، الکساندر پوشکین و نیکلای گوگول را داشتند. سه ماه بعد، کارکنان کتابخانه با کمال تعجب دریافتند که دو کتاب از این مجموعه با نسخه‌های جعلی جایگزین شده‌اند. بررسی‌های دقیق‌تر نشان داد که شش کتاب دیگر نیز به همین شیوه با نسخه‌های تقلبی که به دلیل داشتن مهر و شماره ثبت کتابخانه، اصیل به نظر می‌رسیدند، تعویض شده بودند.

• کتابخانه تارتو: ۸ کتاب درخواست شده، ۲ کتاب جعلی جایگزین شده، ۶ کتاب دیگر نیز جعلی بودند.
• کتابخانه دانشگاه تالین: ۱۰ کتاب نایاب ناپدید شد.

این سرقت‌ها به استونی محدود نشد و در طول ۱۸ ماه، بیش از ده کتابخانه اروپایی از کشورهای حوزه بالتیک و فنلاند تا سوئیس و فرانسه، هدف قرار گرفتند. در برخی موارد، نسخه‌های اصلی با کپی‌ها جایگزین شده و در موارد دیگر، کتاب‌ها به طور کامل ناپدید شده‌اند.

«عملیات پوشکین» و دستگیری مظنونین

در واکنش به این موج سرقت‌ها، یوروپل، آژانس همکاری در اجرای قانون اتحادیه اروپا، تحقیقات گسترده‌ای را تحت عنوان «عملیات پوشکین» آغاز کرد. بیش از ۱۰۰ افسر پلیس در چندین کشور به جست‌وجوی خانه‌ها و مکان‌های مشکوک پرداختند و تاکنون ۹ مظنون، همگی شهروند گرجستان، شناسایی و دستگیر شده‌اند.

بکا تسیرکیدزه: جادوگر کتاب‌ها

بکا تسیرکیدزه، ۴۸ ساله، نخستین فرد بازداشت‌شده بود که در لتونی و استونی به اتهام سرقت از کتابخانه‌های تارتو و تالین محاکمه و به سه سال و سه ماه حبس محکوم شد. او که هم‌اکنون دوران محکومیت خود را در استونی می‌گذراند، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی خود را «جادوگر کتاب‌ها» نامید و ادعا کرد که بدون آموزش رسمی، توانایی تشخیص ارزش کتاب‌های قدیمی را دارد.

«من مثل یک جادوگر کتاب‌ها هستم. کافی است کتابی را در دست بگیرم تا فورا بگویم چقدر می‌ارزد و در حراجی چه مبلغی بابتش خواهند پرداخت.» - بکا تسیرکیدزه

تسیرکیدزه پیش از این نیز در سال ۲۰۱۶ به جرم سرقت کتاب‌های عتیقه از موزه تاریخ تفلیس در گرجستان محکوم شده بود.

سرقت‌های گسترده از دانشگاه ورشو: بزرگترین سرقت پس از جنگ جهانی دوم

در اکتبر ۲۰۲۳، ماته تسیرکیدزه، پسر بکا، و همسرش آنا گوگولادزه، در کتابخانه دانشگاه ورشو مشاهده شدند. این زوج که بعداً به اتهام سرقت کتاب‌هایی به ارزش نزدیک به ۱۰۰ هزار دلار دستگیر و محکوم شدند، در کمتر از یک سال ۷۳ نسخه نایاب به ارزش تقریبی ۶۰۰ هزار دلار را از این کتابخانه به سرقت بردند.

پروفسور هیرونیم گرالا از دانشگاه ورشو این سرقت‌ها را «بزرگ‌ترین سرقت از زمان جنگ جهانی دوم» توصیف کرد و آن را به «بیرون کشیدن جواهرات از دل یک تاج» تشبیه نمود.

«این بزرگ‌ترین سرقت از زمان جنگ جهانی دوم است. مثل این است که جواهرات را از دل یک تاج بیرون بکشند.» - پروفسور هیرونیم گرالا

کارکنان کتابخانه در ابتدا متوجه جایگزینی کتاب‌ها نمی‌شدند، زیرا نسخه‌های جعلی از نظر اندازه و کد کتاب با نسخه‌های اصلی مطابقت داشتند. پروفسور گرالا همچنین به اصلاحات اخیر در قوانین کتابخانه اشاره کرد که با کاهش محدودیت‌ها، دسترسی به کتاب‌های کمیاب را آسان‌تر اما نظارت را کمتر کرده بود.

چالش‌های شناسایی و فروش کتاب‌های مسروقه

یکی از چالش‌های اصلی در شناسایی کتاب‌های مسروقه، مسئله مهر کتابخانه‌ها است. در حالی که کارشناسان معتقدند مهر می‌تواند منشأ کتاب را مشخص کند، اما این همیشه صادق نیست. کتابخانه‌ها گاهی نسخه‌های تکراری را می‌فروشند یا ممکن است کتابخانه‌ای منحل شده باشد. همچنین، مهرهای قدیمی قرن هجدهم و نوزدهم، تعیین چگونگی خروج کتاب از کتابخانه را دشوار می‌سازند.

پیوتر دروژنین، کارشناس کتاب‌های نایاب، به افزایش چشمگیر قیمت کتاب‌های نایاب روسی در بازار بین سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ اشاره می‌کند که هم‌زمان با اوج‌گیری موج سرقت‌ها بوده است.

فروش در حراجی‌های مسکو

یکی از مظنونین، زامتارادزه، در دادگاه اعتراف کرد که کتاب‌ها را به سفارش مسکو سرقت کرده و پس از بسته‌بندی با اتوبوس به بلاروس فرستاده است. او در ازای این کار ۳۰ هزار دلار به صورت رمزارز دریافت کرده بود.

پروفسور گرالا تأیید کرد که دست‌کم چهار اثر از کتابخانه دانشگاه ورشو در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ در حراجی «لیت‌فاند» در مسکو به فروش رسیده‌اند. از جمله این آثار، «افسانه‌های ایوان بلکین» اثر پوشکین بود که مهر قرن نوزدهم آن به وضوح قابل مشاهده بود.

سرگئی بورمیستروف، مدیر لیت‌فاند، اظهار داشت که حراجی آن‌ها طبق قوانین فدراسیون روسیه عمل می‌کند و کتاب‌هایی با مهر کتابخانه‌های فعال دولتی را نمی‌پذیرد. او افزود که مهرهای قدیمی همیشه باعث سوءظن نمی‌شوند، زیرا پس از انقلاب روسیه، تعداد زیادی از کتاب‌های کتابخانه‌های امپراتوری به مجموعه‌های خصوصی راه یافتند و آزادانه در بازار جهانی خرید و فروش می‌شوند.

با این حال، پروفسور گرالا تأکید کرد که مهرهای تاریخی کتابخانه‌ها خود یک اثر تاریخی محسوب می‌شوند و نباید نادیده گرفته شوند.

ادامه «عملیات پوشکین»

«عملیات پوشکین» همچنان ادامه دارد و دست‌کم یک مظنون دیگر در فرانسه در انتظار محاکمه است. مقامات بر این باورند که بسیاری از مجرمان هنوز آزاد هستند و گنجینه‌های ارزشمند بسیاری از کتابخانه‌های اروپا همچنان در دسترس نیستند.