ضربان‌ساز مغزی: امید تازه برای درمان افسردگی شدید پس از ۳۰ سال

مقاومت در برابر درمان: چالشی دیرینه

مفهوم مقاومت در برابر درمان در افسردگی، زمانی مطرح می‌شود که بیمار پس از مصرف حداقل دو نوع داروی ضدافسردگی، بهبودی قابل توجهی نشان ندهد. در چنین مواردی، روش‌هایی مانند شوک‌درمانی یا تحریک الکتریکی ضعیف مغز ممکن است پیشنهاد شوند، اما اغلب اثربخشی کافی ندارند. دیمین فیر از دانشگاه مینه‌سوتا، توضیح می‌دهد که روش‌های درمانی معمول، رویکردی یکسان برای همه دارند، درحالی‌که عملکرد هر مغز منحصربه‌فرد است و همیشه نمی‌توان به ناحیه دقیق برای بهبودی دست یافت.

رویکرد نوین: ضربان‌ساز مغزی شخصی‌سازی‌شده

تیم پژوهشی به سرپرستی فیر، رویکردی کاملاً جدید برای این بیمار ۴۴ ساله طراحی کرد. او از ۱۳ سالگی با افسردگی دست و پنجه نرم می‌کرد و در طول سال‌ها، بیش از ۲۰ روش درمانی مختلف از جمله داروهای ضدافسردگی، روان‌درمانی و شوک‌درمانی را تجربه کرده بود که هیچ‌کدام نتیجه ماندگاری نداشتند. فیر تأکید می‌کند که مورد این مرد یکی از شدیدترین موارد افسردگی بوده و او سه بار اقدام به خودکشی کرده بود.

تشخیص دقیق با اسکن MRI

نخستین گام در این پژوهش، انجام اسکن مغزی با ام‌آر‌آی به مدت ۴۰ دقیقه بود. این بررسی دقیق، مرزهای چهار شبکه مغزی مرتبط با افسردگی را آشکار کرد. یافته‌ها نشان داد که شبکه برجستگی این بیمار، که در پردازش محرک‌ها نقش دارد، چهار برابر بزرگ‌تر از حالت معمول در افراد سالم است. به گفته فیر، این وضعیت غیرعادی می‌توانست نقش مهمی در بروز علائم شدید افسردگی او داشته باشد.

کاشت الکترود و تحریک هدفمند

در گام بعدی، چهار خوشه الکترود در مرز شبکه‌های مغزی کاشته شد. این الکترودها از طریق دو سوراخ کوچک روی جمجمه وارد شدند. سه روز پس از کاشت، با ارسال پالس‌های الکتریکی ضعیف از طریق سیم‌های خارجی، هر یک از شبکه‌های مغزی به‌طور جداگانه تحریک شدند:

• تحریک شبکه پیش‌فرض: مرتبط با نشخوار ذهنی و خوداندیشی، واکنش فوری شادی و وجد را در بیمار ایجاد کرد.
• تحریک شبکه حالت-عمل و شبکه برجستگی: منجر به احساس آرامش شد.
• تحریک شبکه پیشانی-جداری: موجب افزایش تمرکز گردید.

نتایج درخشان و پایداری درمان

پس از آزمایش‌های اولیه، سیم‌های الکترود به دو باتری کوچک زیر پوست اطراف ترقوه متصل شدند. این تغییر به بیمار امکان داد تا مزایای درمان را خارج از بیمارستان نیز تجربه کند. فیر این ابزار را «ضربان‌ساز مغزی» می‌نامد که هر پنج دقیقه، به مدت یک دقیقه شبکه‌های مختلف مغز را تحریک می‌کند.

در شش ماه نخست پس از جراحی، بیمار با استفاده از یک اپلیکیشن متصل به ضربان‌ساز، بین الگوهای مختلف تحریک که توسط تیم طراحی شده بود، جابه‌جا می‌شد و هر روز علائم خود را ثبت می‌کرد. پژوهشگران با بررسی ماهانه داده‌ها، الگوهای تحریک را اصلاح و بهینه‌سازی کردند.

هفت هفته پس از جراحی، تغییر بزرگی رخ داد: بیمار دیگر افکار خودکشی را گزارش نکرد. پس از ۹ ماه، افسردگی او بر اساس مقیاس همیلتون، به مرحله بهبودی کامل رسید. این وضعیت بیش از دو سال و نیم پایدار ماند، به جز دوره‌ای کوتاه که پس از ابتلا به کووید-۱۹ علائم کمی شدت گرفت.

بازخورد متخصصان و چشم‌انداز آینده

ماریو جورونا از کینگز کالج لندن، این نتیجه را «شگفت‌انگیز» توصیف کرده و آن را اثبات مفهومی مهم برای درمان بیماران مقاوم به درمان می‌داند. مزیت این روش در مقایسه با تلاش‌های پیشین، نیاز کمتر به منابع محاسباتی و مدت بستری کوتاه‌تر پس از جراحی است.

با این حال، جورونا هشدار می‌دهد که برای تأیید ایمنی و کارایی این رویکرد، باید یک کارآزمایی بالینی تصادفی‌شده انجام شود. تیم پژوهشی فیر امید دارد که ظرف دو سال آینده، پس از آزمایش در موارد فردی بیشتر، چنین مطالعه‌ای را آغاز کند. یافته‌های این پژوهش در پایگاه داده پیش‌انتشار سای‌آرکایو منتشر شده است.