تاریخچه «بلاد شام» و ریشه‌های تقسیمات سیاسی لبنان و سوریه

«بلاد شام»: میدان نبرد امپراتوری‌ها

«بلاد شام» اصطلاحی باستانی و جغرافیایی است که به منطقه‌ای وسیع در غرب آسیا اطلاق می‌شد. این منطقه امروزه کشورهای سوریه، لبنان، اردن و سرزمین تاریخی فلسطین را در بر می‌گیرد و در دوره‌هایی بخش‌هایی از جنوب ترکیه، شمال عربستان و شبه‌جزیره سینا در مصر را نیز شامل می‌شده است.

به دلیل موقعیت استراتژیک، بلاد شام همواره صحنه درگیری‌های بزرگ میان قدرت‌ها و امپراتوری‌های رقیب بوده است. از جمله این نبردها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• قرن ۱۵ پیش از میلاد: نبرد میان مصریان باستان (دوران تحوتمس سوم) و اقوام کنعانی.
• قرن ۷ میلادی: جنگ میان امپراتوری بیزانس (روم شرقی) و امپراتوری ساسانی (ایران) که در سوره روم قرآن نیز به آن اشاره شده است.

با گسترش اسلام و زبان عربی در قرن هفتم میلادی، اصطلاح «بلاد الشام» در ادبیات عربی تثبیت شد. تفاسیر مختلفی برای نام‌گذاری این منطقه وجود دارد؛ برخی آن را به ریشه‌های کهن سامی و واژه «آسمان» مرتبط می‌دانند، برخی دیگر به شخصیت سام بن نوح در تورات نسبت می‌دهند، و عده‌ای نیز موقعیت جغرافیایی آن را (سمت چپ مکه نسبت به طلوع خورشید) دلیل این نام‌گذاری می‌دانند.

در منابع غربی، این منطقه با اصطلاحاتی چون «لِوانت» و «سوریه» شناخته می‌شده است.

دمشق: پایتخت امویان و تحولات پس از آن

اهمیت منطقه شام پس از آن افزایش یافت که امویان، که حکومتشان حدود ۹۰ سال به طول انجامید، دمشق را به عنوان مرکز خلافت خود برگزیدند. پس از سقوط امویان و روی کار آمدن عباسیان، مرکز خلافت به بغداد منتقل شد و جایگاه سیاسی دمشق تنزل یافت. با این حال، در دوران خلافت عباسی، شهر حلب به عنوان یک مرکز سیاسی و فرهنگی برجسته ظهور کرد و با دمشق رقابت می‌کرد.

در دوره عباسی، بلاد شام به عنوان یک واحد سیاسی یکپارچه اداره نمی‌شد، بلکه به ولایت‌های متعددی مانند دمشق و حمص تقسیم شده بود که هر یک والی مستقلی داشتند. با کاهش نفوذ عباسیان، امارت‌ها و پادشاهی‌های محلی در شام پدید آمدند و بخش‌هایی از آن نیز به دست فاطمیان افتاد.

در دوران جنگ‌های صلیبی که نزدیک به ۲۰۰ سال به طول انجامید، مسلمانان کنترل برخی مناطق شام را از دست دادند. پس از خروج صلیبی‌ها در سال ۱۲۹۱ میلادی، کنترل شام به حکومت ممالیک در مصر رسید. ممالیک نیز منطقه را به شش واحد اداری به نام «نیابت» یا «مملکت» تقسیم کردند که شامل دمشق، حلب، حماه، طرابلس، صفد و کرک می‌شد. شهرهای صیدا و بیروت نیز تحت حاکمیت دمشق بودند.

دوران عثمانی و ظهور گرایش‌های استقلال‌طلبانه

در قرن شانزدهم میلادی، ترک‌های عثمانی ممالیک را شکست دادند و امپراتوری خود را بنیان نهادند که چندین قرن بر بخش بزرگی از جهان اسلام، از جمله منطقه شام، حکومت کرد.

به گفته شارل حایک، تاریخ‌نگار لبنانی، در دوران عثمانی، بلاد شام به چهار ولایت اصلی تقسیم شده بود: حلب، دمشق، طرابلس و صیدا. هر ولایت نیز از واحدهای اداری کوچکتری به نام «سنجق» تشکیل می‌شد؛ برای مثال، بیروت در دورانی طولانی سنجق تابع ولایت صیدا بود.

با افول نفوذ عثمانی، گرایش‌های استقلال‌طلبانه رشد کرد. در دوره فرمانروایی محمد علی، والی مصر، نیروهای او بر منطقه شام مسلط شدند (۱۸۳۱–۱۸۴۱). رویدادهای مهم قرن نوزدهم، از جمله خشونت‌های فرقه‌ای در حلب (۱۸۵۰) و جبل لبنان و دمشق (۱۸۶۰)، به کشته شدن شمار زیادی از مسیحیان انجامید و خشم اروپا را برانگیخت.

تحت فشار قدرت‌های اروپایی، حکومت عثمانی تغییراتی در نظام اداری منطقه ایجاد کرد:

• تاسیس متصرفه جبل لبنان: این منطقه نوعی خودمختاری داشت و رهبری آن بر عهده یک مسیحی غیربومی بود.
• تشکیل ولایت سوریه (۱۸۶۴): شامل واحدهای اداری دمشق، طرابلس و صیدا. دمشق به عنوان پایتخت این ولایت جدید انتخاب شد.
• تاسیس متصرفه قدس (بیت‌المقدس) و ولایت بیروت: ولایت بیروت سرزمین‌های ولایت‌های پیشین صیدا و طرابلس را در بر می‌گرفت.

جنگ جهانی اول و تولد لبنان و سوریه نوین

قرن بیستم با جنگ جهانی اول (۱۹۱۴–۱۹۱۸) دگرگونی‌های بزرگی را به همراه آورد. امپراتوری عثمانی در این جنگ شکست خورد و بریتانیا و فرانسه بر سرزمین‌های آن مسلط شدند. وعده‌های متضاد قدرت‌های پیروز، از جمله وعده بریتانیا به شریف حسین برای تاسیس یک کشور عربی مستقل، توافق سری سایکس–پیکو برای تقسیم منطقه، و بیانیه بالفور برای تاسیس سرزمینی برای یهودیان در فلسطین، آینده منطقه را پیچیده کرد.

در این میان، جریان‌های سیاسی مختلفی در منطقه مشرق پدید آمدند. در جبل لبنان، محافل مارونی خواهان ایجاد ساختاری مستقل از سایر ولایت‌های شام بودند و حمایت فرانسه را جلب کردند.

در سال ۱۹۲۰، «پادشاهی سوریه» به رهبری امیر فیصل در بخش‌هایی از ولایت‌های دمشق و حلب تشکیل شد، اما این پادشاهی تنها چند ماه دوام آورد. توافق‌های بین‌المللی کنفرانس سانرمو منجر به قیمومت فرانسه بر سرزمین‌های امروزی سوریه و لبنان و واگذاری فلسطین به بریتانیا شد.

در همان سال ۱۹۲۰، فرانسه تاسیس «لبنان بزرگ» را اعلام کرد که شامل جبل لبنان، بیروت، طرابلس و صیدا بود و لبنان امروزی را شکل داد. سوریه نیز به چند دولت کوچک‌تر تقسیم شد: دولت دمشق، دولت حلب، دولت ساحل و دولت جبل‌العرب. در دهه ۱۹۲۰، شورش‌هایی علیه قیمومت فرانسه در سوریه آغاز شد و در نهایت در سال ۱۹۳۰، «دولت متحد سوریه» اعلام شد.

پس از استقلال لبنان و سوریه از فرانسه در دهه ۱۹۴۰، روابط دو کشور دستخوش تحولات مهمی شد. در طول جنگ داخلی لبنان، سوریه نفوذ سیاسی و نظامی چشمگیری در این کشور پیدا کرد. در سال ۲۰۰۵، ارتش سوریه در پی فشارهای بین‌المللی، به ویژه پس از ترور رفیق حریری، نخست‌وزیر وقت لبنان، از این کشور خارج شد. همچنین، حزب‌الله لبنان در کنار نیروهای بشار اسد در نبرد با مخالفان مسلح مشارکت داشت که سرانجام در سال ۲۰۲۴ با سقوط حکومت اسد پایان یافت.

با این حال، شارل حایک، تاریخ‌نگار لبنانی، معتقد است که نمی‌توان این تاریخ غنی و درهم‌تنیده را توجیهی برای سخن گفتن از بازگشت سیاسی «بلاد شام» دانست. او می‌گوید: «طرفداران این ایده به خوانش‌های خیال‌پردازانه‌ای متوسل می‌شوند که ارتباطی با تاریخ ندارد. مغالطه در اینجاست که اصطلاح بلاد شام را به مثابه یک ساختار سیاسی تلقی می‌کنند، در حالی‌که چنین نیست. لبنان و سوریه تا پس از جنگ جهانی اول اصلا به معنای واقعی کلمه دولت به شمار نمی‌آمدند.» حایک تاکید می‌کند: «نمی‌توان آینده را بر پایه گذشته بنا کرد. گذشته وجود دارد تا از آن بیاموزیم.»