نقد نمایش «مبانی تاریکی»: روایتی کمدی و چالش‌برانگیز در تئاتر ایران

روایت و ژانر: کمدی با رگه‌هایی از هجو

«مبانی تاریکی» از یک روایت خطی بهره می‌برد و در ژانر کمدی قرار می‌گیرد؛ کمدی‌ای که رگه‌هایی از هجو را در خود جای داده و در قالب طنز به انتقاد می‌پردازد. شخصیت‌های نمایش، هنرمندانی هستند که در دل زندگی هنری خود، دچار «الیناسیون» یا از خود بیگانگی شده‌اند و گاهی از اعمال خود شگفت‌زده می‌شوند، گویی انتظار بسیاری از کنش‌ها را از جانب خود و دیگران ندارند.

نمایش در هر لحظه برگ تازه‌ای برای مخاطب رو می‌کند و «تعلیق» به شکلی درست در راستای روایت به کار گرفته می‌شود. مخاطب درگیر سفر قهرمان نمایش می‌شود و بهره‌گیری از شیوه «نمایش در نمایش» قالبی مناسب برای غیرقابل پیش‌بینی بودن تعلیق‌ها است. مرز میان زندگی واقعی شخصیت‌ها و نمایشی که در حال ساخت آن هستند، گاهی برای مخاطب محو می‌شود که همین کشف فضا، چالشی جذاب را ایجاد می‌کند.

سادگی در اجرا: جادویی در کار نیست!

از دهه ۹۰، موجی از تئاتر مینیمال در ایران شکل گرفت که بخشی از آن به مسائل اقتصادی و بخشی دیگر به انتخاب کارگردان‌های برجسته آن زمان بازمی‌گشت. این سبک در تئاتر ماندگار شد و بسیاری آن را ادامه دادند؛ برخی به دلیل ناتوانی در جذب سرمایه و برخی دیگر از سر انتخاب. در «مبانی تاریکی»، ما در نگاه اول با سادگی مواجه هستیم. قرار نیست صحنه‌آرایی، نورپردازی و دیگر موارد بصری و صوتی ما را جادو کنند. آنچه از همان ابتدا مخاطب را درگیر می‌کند، «متن» است؛ این نمایش برگ برنده‌ای به نام متن دارد و روایت آن تا آخرین لحظه تماشایی باقی می‌ماند.

«مبانی تاریکی» داستان یک گروه تئاتری را روایت می‌کند که سال‌ها تجربه صحنه دارند و اکنون پس از چند سال دوباره گرد هم آمده‌اند تا نمایشی تازه خلق کنند. همه چیز در اجرا ساده برگزار می‌شود و این شرایط، زایش سالم اثر را مهیا می‌کند. هیچ اختلالی در ذهن مخاطب به واسطه موارد بصری وجود ندارد و تمرکز کامل نمایش بر روایت روان متن است. در این اثر، جادویی در کار نیست و قرار نیست بازیگر روی صحنه کار عجیبی انجام دهد.

علیه تئاتر تزئینی: تماشاخانه «سیرک» نیست!

فضایی در تئاتر امروز ما شکل گرفته که گاهی واژه «تئاتر» را به «سیرک» تبدیل می‌کند. امروزه یکی از معیارهای کیفیت اثر از نظر مخاطب، هیجان‌انگیز بودن نمایش به وسیله میزانسن‌های عجیب و غریب، نورپردازی تجملی و صحنه‌آرایی‌های گسترده است. اگرچه وجود هر یک از این عناصر در جایگاه خود شایسته تقدیر است، اما جریان نمایش‌های امروزی به سمتی می‌رود که محتوا را فدای ایده‌های مهیج می‌کنند و گویی مقصود تئاتر فقط و فقط اعجاز به وسیله موارد تزئینی و تجملاتی است؛ نکته‌ای که در «مبانی تاریکی» به چشم نمی‌خورد.

گروه بازیگران: برگ برنده بعدی

در این نمایش، با گروهی از بازیگران مواجه هستیم که اغلب در حال ایفای نقش واقعی و حقیقی خود در زندگی روزمره هستند. این ترفند شاید در وهله نخست این فرضیه را ایجاد کند که کار بازیگر در این نمایش راحت‌تر است، زیرا باید خود را بازی کند، اما این‌طور نیست. ما در طی زیست روزمره خود، در بسیاری اوقات به فکر تماشا شدن نیستیم، اما در این نمایش باید خودمان باشیم و از خودمان بودن فراتر نرویم و در آن واحد تماشایی نیز باشیم. این موضوع احتمالاً برای هر بازیگری چالش‌برانگیز خواهد بود، زیرا بازیگر به شکلی ناخودآگاه میل به دیده شدن روی صحنه دارد و به دنبال نقش‌هایی است که از شخصیت حقیقی خود فاصله داشته باشد. اما «مبانی تاریکی» به شکل تعمدی چیزی به نام «نقش» و «کاراکتر» را حذف می‌کند و تمامی کاراکترها در «بازی نکردن» تقریباً موفق عمل می‌کنند.

«مبانی تاریکی» و چندگانگی

موضوع قابل اعتنای دیگر، چندصدایی و چندگانگی موجود در نمایش است. نمایشنامه با استفاده از شیوه نمایش در نمایش، صدای هر کاراکتر را به شکلی برابر مطرح می‌کند و جز «طرح مسئله» هیچ اقدام دیگری را در پیش نمی‌گیرد و در راستای پاسخ دادن و «حل مسئله» گام برنمی‌دارد. کاراکترها در میان انتخاب‌هایی هستند که وجه اخلاقی و معیشتی را توأمان با یکدیگر دارد و این ستیزی جذاب ایجاد می‌کند که هر کاراکتر در ابتدا پس از «طرح مسئله» با درون خود درگیر می‌شود و ستیز «خود با خود» اتفاق می‌افتد و سپس ستیز «خود با دیگری». عواملی این‌چنینی سبب می‌شود اثر در تحلیل از سطح گذر کند و به عمق نزدیک‌تر شود و تحلیل‌گر در مواجهه با اثر با چندین لایه برخورد کند.

تئاتری برای این روزها

در نهایت، «مبانی تاریکی» نمایشی است که با وجود زمان نسبتاً طولانی‌اش، با استفاده درخور از عناصر درام و ساختاری خطی و منسجم، اثری است که به وقت و شعور مخاطب احترام می‌گذارد. با قرابتی که با روزگار تماشاگر دارد، دیدن آن شاید خالی از لطف نباشد.

این نمایش تا ۴ مهر ماه در سالن سمندریان تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه می‌رود. گروه بازیگران این نمایش را سعید چنگیزیان، میلاد شجره، فریال سنگری و دلسا کریم‌زاده تشکیل می‌دهند.