تحریم‌ها و مهاجرت نخبگان؛ چالش‌های بی‌سابقه در مسیر علم ایران

سیاست علمی ایران از سال ۲۰۱۰ و پس از تشدید تحریم‌ها، با رویکردی به سمت شرق، سنگ بنای سیاست خارجی علمی کشور را تشکیل داده است. این چرخش با هدف تعمیق روابط علمی و فناوری با کشورهای غیرغربی نظیر چین، روسیه، هند، پاکستان و ونزوئلا صورت گرفته است. اگرچه این رویکرد دستاوردهایی داشته، اما عملاً نتوانسته محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها را برای بخش علمی ایران جبران کند.

تأثیر تحریم‌ها بر زیرساخت‌های علمی

تحریم‌های بین‌المللی تأثیرات عمیقی بر توانایی‌های علمی و پژوهشی ایران گذاشته است. میلیاردها دلار از دارایی‌های کشور در خارج مسدود شده که به شدت توانایی دولت برای تأمین بودجه تحقیقات و خرید تجهیزات علمی را محدود کرده است.

• ممنوعیت فروش فناوری‌های دوگانه: تحریم‌ها مستقیماً فروش فناوری‌هایی با کاربردهای دوگانه (غیرنظامی و نظامی) را به ایران ممنوع کرده‌اند. این شامل تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته، حسگرها، رایانه‌های با مشخصات بالا و مواد شیمیایی و معرف‌های بیولوژیکی خاص می‌شود.
• کمبود تجهیزات آزمایشگاهی: حتی برای اقلام غیرممنوعه، تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان به دلیل خطرات قانونی پیچیده، از فروش به دانشگاه‌ها و محققان ایرانی خودداری می‌کنند که منجر به کمبود شدید لوازم آزمایشگاهی اولیه شده است.

محدودیت‌های بین‌المللی و انزوای علمی

محدودیت‌های ویزا برای دانشمندان ایرانی، شرکت در کنفرانس‌های بین‌المللی، همکاری حضوری یا دریافت بورسیه‌های علمی را دشوار کرده است. این محدودیت‌ها فضایی از «ترس از تحریم» و «انطباق بیش از حد» را در میان همکاران خارجی دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی ایجاد کرده است.

ترس از نقض قوانین پیچیده تحریم‌ها منجر به اعمال محدودیت‌هایی می‌شود که بسیار فراتر از نص قانون است. حتی دانشجویان ایرانی از ثبت‌نام در برخی از برنامه‌های تحصیلات تکمیلی علوم و مهندسی منع می‌شوند.

این فضا بی‌میلی عمومی مؤسسات بین‌المللی برای تعامل با دانشجویان و محققان ایرانی را در پی داشته، حتی در مواقعی که مسیر قانونی یا مجوز برای همکاری وجود دارد. پیچیدگی‌های عملی و خطرات بالای مرتبط با تعامل با نهادهای ایرانی، که اغلب به‌عنوان مؤسسات دولتی طبقه‌بندی می‌شوند، باعث شده که بسیاری از فروشندگان و دانشگاهیان بین‌المللی از چنین همکاری‌هایی به‌طور کلی اجتناب کنند.

چالش‌های داخلی و مهاجرت نخبگان

در ایران، مانند بسیاری از کشورهای دیگر، ارتقای تحصیلی و فارغ‌التحصیلی دانشجویان منوط به انتشار مقالات در مجلات علمی شده است. این رویکرد، میزان انتشار مقالات را به اشتباه معادل رشد تولیدات علمی کشور در نظر می‌گیرد، در حالی که رتبه جهانی کشور در استنادها به مقالات تولید شده، به مراتب از رتبه بر اساس تعداد انتشارات پایین‌تر است.

• مهاجرت اساتید: وزیر علوم اعلام کرده است که حدود ۲۵ درصد از استادان دانشگاه در سال‌های اخیر مهاجرت کرده‌اند.
• افزایش دانشجویان خارج از کشور: تعداد دانشجویان ایرانی که در خارج از کشور تحصیل می‌کنند در سال ۲۰۲۴ به رکورد ۱۱۰۰۰۰ نفر رسید که افزایش قابل توجهی نسبت به چهار سال قبل است و نشان‌دهنده خروج جمعیتی جوان، تحصیل‌کرده و استعدادهای کشور است.

محرک‌های اصلی این خروج چندوجهی هستند: مشکلات اقتصادی که با تحریم‌ها تشدید شده، چشم‌انداز مالی نامطلوب همراه با تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی و کاهش چشم‌انداز شغلی.

آینده علم ایران

مسیر آینده علم ایران در سال‌های آتی در پاسخ به این چالش‌ها شکل خواهد گرفت. اگرچه دولت ایران تلاش کرده است تا خوداتکایی را تقویت کند و پایگاه‌های داده داخلی را برای جبران عدم دسترسی به منابع بین‌المللی ایجاد کرده است، اما این‌ها اقدامات واکنشی هستند که به چالش‌های اساسی از دست دادن غیرقابل برگشت سرمایه انسانی نمی‌پردازند.