شبکه‌های اجتماعی: آینه‌های معوجی که واقعیت را تحریف می‌کنند

شبکه‌های اجتماعی: آینه‌ای معوج از واقعیت

اینترنت یکی از سریع‌ترین انقلاب‌های فناوری در تاریخ بشر را رقم زده است. تحقیقات نشان می‌دهد که در حال حاضر حدود ۵ میلیارد نفر از جمعیت جهان از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند و کاربران معمولی به طور متوسط روزانه حدود دو ساعت و نیم از وقت خود را در این شبکه‌ها می‌گذرانند. اما آنچه این میزان درگیری جمعیتی و زمانی را بحران‌ساز می‌کند، این است که محیط آنلاین بازنمای درستی از دنیای واقعی نیست.

کلر رابرتسون و همکارانش، فضاهای آنلاین را به «آینه‌ی معوج» (funhouse mirror) تشبیه کرده‌اند؛ آینه‌هایی که واقعیت در آن بازتابی اغراق‌شده و تحریف‌آمیز می‌یابد. به باور آن‌ها، شبکه‌های اجتماعی پر است از نسخه‌ی تحریف‌شده‌ای از ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی، تصاویری اغراق‌شده که به واسطه‌ی الگوریتم‌ها تقویت می‌شوند و بر فضای آنلاین سیطره می‌یابند.

تحریف هنجارها در محیط آنلاین

هنجار اجتماعی به عنوان «رفتارها، رویکردها، باورها و قواعد غالب در رفتار گروهی» تعریف می‌شود. هنجارها قدرتمندند زیرا با هویت اجتماعی مردم پیوند می‌خورند و حاکی از پیوندهای درون‌گروهی افراد هستند. بنابراین، تشخیص درست هنجارها برای تعامل فرد با گروه حیاتی است.

تشخیص هنجارهای اجتماعی می‌تواند دشوار باشد، زیرا مستلزم مشاهده‌ی رفتارهای فراوان و دنبال کردن عقاید بسیاری است. با این حال، فرضیه‌ای وجود دارد که می‌گوید مردم به جای مشاهده‌ی جزئیات، از طریق «رمزگذاری دسته‌جمعی» (ensemble encoding) برآوردی از هنجار گروهی به دست می‌آورند. این یعنی افراد با مشاهده‌ی شماری از رفتارها و عقاید، متوسطی از مجموع آن‌ها را برای خود شکل می‌دهند و آن را نماینده‌ی هنجار گروهی می‌شمارند. به همین ترتیب، افراد فکر می‌کنند با متوسط‌گیری از پست‌ها و نظرهای پرتکرار در شبکه‌های اجتماعی نیز می‌توانند هنجارهای گروهی را تشخیص دهند.

بازتاب عقاید در شبکه‌های اجتماعی: تسخیر توسط اقلیت افراطی

گرچه رمزگذاری دسته‌جمعی ابزاری موثر برای تشخیص هنجارهای آنلاین است، اما به دلیل ساختار اطلاعات هنجاری تولیدشده، ممکن است نتایج نادرستی به بار آورد. در واقع، افراد با توسل به همین روش شناختی معمول، از فضای موجود شبکه‌های اجتماعی نتایج هنجاری نادرست می‌گیرند، زیرا فضای شبکه‌های اجتماعی در تصرف گروه کوچکی از افراد افراطی است که افراطی‌ترین عقایدشان را در حجم بسیار زیاد منتشر می‌کنند.

• پست‌های سیاسی: پژوهشی نشان می‌دهد که کسانی که بیشترین بحث‌های سیاسی را در شبکه‌های اجتماعی می‌کنند، از نظر ایدئولوژیک افراطی‌ترین افراد هستند. در واقع، ۹۷ درصد از پست‌های سیاسی شبکه‌ی ایکس (توییتر سابق) را تنها ۱۰ درصد از فعال‌ترین کاربران، که افراطی‌ترین نظرات را دارند، منتشر می‌کنند. این بدان معناست که نظریات سیاسی حدود ۹۰ درصد جمعیت تنها در ۳ درصد پست‌ها مجال بروز پیدا می‌کنند و عقاید متعادل دیده نمی‌شوند.
• محتوای سمی و درگیری‌ها: پژوهش دیگری نشان می‌دهد در حالی که تنها حدود ۳ درصد از حساب‌های فعال در شبکه‌های اجتماعی سمی و زهرآگین هستند، این اکانت‌ها حدود ۳۳ درصد محتوای شبکه‌های اجتماعی را تولید می‌کنند. همچنین، ۷۴ درصد دعواهای داغ در شبکه‌های اجتماعی توسط تنها یک درصد از گروه‌های کاربران ایجاد می‌شوند.
• اخبار کذب: جالب‌تر آنکه یک دهم درصد از کاربران، حدود ۸۰ درصد اخبار کذب (fake news) را در محیط آنلاین پخش می‌کنند.

به عبارت دیگر، اقلیتی بسیار کوچک اما افراطی مشغول ایجاد خشم و عصبانیت، پخش اطلاعات و اخبار نادرست و تشدید اختلافات هستند. آن‌ها آداب و هنجارهای کاذبی (false norms) را در فضای آنلاین تولید می‌کنند که ادراک کاربران صرفاً تماشاگر (Lurker)، یعنی اکثریت کاربران شبکه‌های اجتماعی که ناظر خاموش هستند، را نیز مختل می‌کنند.

اگر افراد برای فهم هنجارهای عمومی به رمزگذاری دسته‌جمعی متکی باشند، آنگاه دریافت داده‌های سوگیرانه از محیط آنلاین می‌تواند به فهم بسیار سوگیرانه‌ای از واقعیت منجر شود. این سوگیری می‌تواند شدیدتر از آن چیزی باشد که تصور می‌رود؛ برخی تحقیقات نشان می‌دهند که مردم در برخورد با محتواهای آنلاین دچار خشم اخلاقی‌ای می‌شوند که معمولاً بیش از آن چیزی است که نویسنده‌ی پست مورد نظر از احساسات خود گزارش می‌کند.

هنجارهای غالب در محیط آنلاین

تحقیقات اخیر نشان داده‌اند که بیشترین محتوایی که در توییتر/ایکس و فیس‌بوک به اشتراک گذاشته می‌شود، محتواهایی حاوی داوری‌های اخلاقی همراه با ابراز نفرت و دشمنی نسبت به گروه‌های سیاسی دیگرند. همچنین، وقتی محتوای مثبتی هم وایرال می‌شود، اغلب امکان زیادی دارد که حامل حس ترس و حیرت (awe) باشد.

الگوریتم‌ها و خوراک‌خوان‌های شبکه‌های اجتماعی نیز به این گرایش دارند که هنجارهای افراطی را ارائه کنند؛ از زیبایی‌های غیرواقعی تا معیارهای اغراق‌آمیز برای موفقیت. این هنجارهای افراطی حس ناکافی‌بودن به مردم القاء می‌کنند و وقتی مخاطبانی چون دختران نوجوان در شبکه‌هایی چون اینستاگرام مدام در معرض مشاهده‌ی بدن‌هایی با معیارهای اغراق‌آمیز قرار می‌گیرند، دچار افسردگی می‌شوند. بنابراین، معیارهای اغراق‌شده‌ی شبکه‌های اجتماعی می‌تواند اوضاع را در دنیای واقعی به هم بریزد و خراب کند.

چرا هنجارهای آنلاین بدتر از دنیای واقعی‌اند؟

تحقیقات مختلف نشان داده‌اند که شبکه‌های اجتماعی بر اساس اقتصاد توجه کار می‌کنند و در چنین محیطی، نماها و الگوریتم‌ها طوری طراحی شده‌اند که تا جای ممکن مخاطب را درگیر کنند. به این ترتیب، پلتفرم‌های شبکه‌های اجتماعی کاربران را تشویق می‌کنند که محتوایی با بیشترین سطح درگیری مخاطب تولید کنند، نه محتواهایی که بازتاب واقعیت باشند.

با فرض اینکه کسانی که بیشترین فعالیت را در شبکه‌های اجتماعی دارند، افراطی‌ترین افراد هستند، می‌توان گفت که در شبکه‌های اجتماعی با ساختار تشویقی منحرفی سروکار داریم که محتواهای شگفت‌آور منفیِ نادرست را بیش از همه تشویق می‌کند. برای مثال، اخباری که بیانگر دشمنی با گروه‌های دیگرند در مقایسه با دیگر اخبار ۶۷ درصد احتمال بیشتری دارد که به اشتراک گذاشته شوند.

نتیجه‌گیری: بحران واقعیت‌های تحریف‌شده

اکثریت کاربران فضای آنلاین ناظران خاموش هستند؛ آن‌ها نه نظر خود را ابراز می‌کنند و نه در بحث‌ها مشارکت می‌کنند. اما مدام در معرض رفتارها و نظرات افراطی و بحث‌های تنش‌زا و اختلاف‌برانگیز آن گروه اقلیت سمی و زهرآگین هستند که با حجم بالا و به سرعت مشغول تولید محتوا هستند. در جهان واقعی، اکثر مردم نظرات معتدلی دارند یا اکثر اوقات اصلاً نظری درباره‌ی یک موضوع خاص ندارند. اما این اکثریت در فضای آنلاین نامرئی هستند. در عوض، در معرض آداب و هنجارهای کاذبی قرار می‌گیرند که به آن‌ها این تصور را القاء می‌کند که جهان پیرامونشان واقعاً این‌گونه است.

در حین مرور شبکه‌های اجتماعی، دیدگاه مردم درباره‌ی وضعیت جهان، باورهای دیگر کاربران و جامعه‌شان نیز ساخته می‌شود. اما این استنتاج‌ها اغلب بر پایه‌ی بلندترین و شدیدترین صداهای گوش‌خراش ساخته شده‌اند. قرار گرفتن بیش از حد در معرض افراطی‌ترین دیدگاه‌ها می‌تواند پیامدهای منفی داشته باشد و جوامع را با بحرانی جدی روبه‌رو کرده است.

نویسندگان مقاله می‌پرسند: «مردم چگونه می‌توانند درست را از نادرست تشخیص بدهند، آن هم در شرایطی که دیدگاه‌های افراطیون بالاترین بسامد را در شبکه‌های اجتماعی دارد؟» به باور آن‌ها، این مسئله چالش‌برانگیزترین سوال امروز درباره‌ی فضاهای آنلاین و شبکه‌های اجتماعی است. آن‌ها در پایان مقاله نوشته‌اند: «اگر نتوانیم این مشکل را حل کنیم، باید انتظار داشته باشیم که واقعیت‌های تحریف‌شده به شکل فزاینده‌ای فراگیر شوند، زیرا آینه‌های معوج تنها منبع انعکاس واقعیت شده‌اند.»