چرا ایران صنعتی نشد؟ نگاهی به ریشه‌ها و چالش‌های توسعه صنعتی کشور

ریشه‌های تاریخی: از ادغام وزارتخانه‌ها تا اخراج عالیخانی

در دوران رکود شدید اقتصادی ایران، محمدرضا پهلوی و اسدالله علم، نخست وزیر وقت، برای حل اختلافات و ناتوانی دو وزارتخانه بازرگانی و صنایع در برنامه‌ریزی، تصمیم به ادغام آنها و ایجاد وزارت اقتصاد گرفتند. عالیخانی، وزیر وقت اقتصاد، چهار هدف اصلی را برای توسعه صنعتی کشور تعیین کرد:

• تقویت بخش صنعت در مقابل سیاست تقویت تجارت.
• تمرکززدایی از فعالیت‌های صنعتی و توزیع آنها در مناطق مناسب کشور.
• کاهش بیکاری با تقویت صنایع کوچک.
• ایجاد تنوع در فعالیت‌های صنعتی و تولیدی.

با این حال، مخالفت‌های کارشناسی عالیخانی با احداث برخی صنایع که یا در شعاع ۱۲۰ کیلومتری تهران بودند یا هزینه احداث آنها چندین برابر کارخانه‌های مشابه بود، منجر به اخراج او شد.

چالش‌های کنونی: توقف رشد صنعتی و ناهنجاری‌های ساختاری

در همایش اخیر «رویداد جامع معدن و صنایع معدنی» که توسط گروه رسانه‌ای دنیای اقتصاد برگزار شد، دغدغه‌های مرتبط با استراتژی توسعه صنعتی و ناهنجاری‌های صنعتی بار دیگر مطرح گردید.

دیدگاه دکتر مسعود نیلی درباره وضعیت صنعت

دکتر مسعود نیلی، اقتصاددان برجسته، در این همایش اعلام کرد: «اگر صنعت از سال ۱۳۹۰ همان رشد ۶٪ پنجاه سال گذشته را داشت، امروز یک کشور صنعتی بودیم. کاهش شدید ارزش افزوده و تولید، رشد صنعت را به یک دهم گذشته رسانده است. این عقب‌ماندگی نتیجه سیاست‌گذاری صنعتی نبوده؛ بلکه عوامل بیرونی اقتصاد باعث توقف توسعه صنعتی شده‌اند. بررسی این عوامل، کلید فهم بحران صنعتی کشور است.»

نیلی پیش از این نیز در همایش «چالش‌های صنعتی شدن ایران» اشاره کرده بود که پس از تدوین چندین استراتژی توسعه صنعتی، ناهنجاری ساختاری در صنعت ایران رخ داده است. او معتقد است که بخشی از صنعت ایران با ارزش حاصل از صادرات نفت و بخشی دیگر با انرژی و خوراک برآمده از گاز شکل گرفته که برای اقتصاد کلان کشور تولیدی ندارند.

نقش حکمرانی در تخریب توسعه صنعتی

به باور نیلی، کارکرد نهاد حکمرانی هر روز یک تخریب اضافی انجام می‌دهد و عملاً به تخریب فرآیند توسعه صنعتی تبدیل شده است. او هشدار می‌دهد که تخریب ظرفیت‌ها و منابع زیستی کشور با سرعتی نگران‌کننده در حال وقوع است و آینده سرزمینی کشور به طور جدی در معرض مخاطره قرار گرفته است. در چنین شرایطی، سیاست‌های توسعه صنعتی در بهترین حالت، خارج از کارکرد هستند.

تحولات جهانی و انقلاب صنعتی چهارم

نیلی به تحولات عمیق ناشی از انقلاب صنعتی چهارم و شرایط ویژه‌ای که در روابط بین قطب‌های اقتصادی در حال شکل‌گیری است، اشاره می‌کند. افزایش ملاحظات زیست‌محیطی و وقوع پدیده‌های غیرقابل پیش‌بینی، اثر خود را بر زنجیره‌های ارزش تولید بین کشوری گذاشته است. بازنگری در روابط چین و آمریکا و دگرگونی‌های مهم در روند بازگشت آلمان و اروپا به صنعتی شدن، نشان‌دهنده تکاپوی جدی کشورها برای طراحی تغییرات متناسب با شرایط جدید است.

چشم‌انداز آینده

با توجه به این چالش‌ها و تحولات جهانی، این سوال مطرح می‌شود که آیا روند توسعه صنعتی ایران در آینده به نفع کشور پیش خواهد رفت یا همچنان کوله‌باری از تجربه‌های نابخردانه، وبال گردن صنایع ایران خواهد بود؟