ایمنی کارگران: سه حق حیاتی که در ایران نادیده گرفته می‌شود

حق بر دانستن: آگاهی، نه ترس

بر اساس مقاوله‌نامه شماره ۱۵۵ سازمان بین‌المللی کار، که ایران نیز به آن پیوسته است، هر کارگر حق دارد نسبت به خطرات محیط کار، مواد شیمیایی، فرآیندهای صنعتی و پیامدهای بهداشتی آن‌ها آگاهی کامل داشته باشد. این اطلاعات باید به زبانی ساده، قابل فهم، به‌روز و متناسب با نوع شغل در اختیار کارگر قرار گیرد. در غیاب این حق، کارگر در برابر تهدیدهای نامرئی قرار می‌گیرد، بدون آنکه امکان دفاع از خود را داشته باشد. کارفرما موظف است اطلاعات را به زبان قابل فهم و در زمان مناسب در اختیار کارگر قرار دهد.

یک کارگر با بیش از ۱۱ سال سابقه در کارخانه تولید قطعات خودرو در جاده مخصوص کرج می‌گوید: «در کارخانه‌ای که کار می‌کردم، با مواد شیمیایی خطرناک سروکار داشتیم، اما حتی نام این مواد را هم به ما نمی‌گفتند. چند سال بعد فهمیدم که دچار بیماری ریوی شدم، چیزی که شاید با یک ماسک ساده و آموزش اولیه قابل پیشگیری بود.»

حق بر آموزش: یادگیری برای بقا

صرف دانستن کافی نیست؛ باید آموخت که چگونه عمل کرد. آموزش‌های ایمنی باید نه تنها در شروع کار، بلکه به صورت مداوم، عملی و با زبانی ساده برگزار شوند. مقاوله‌نامه شماره ۱۸۷ سازمان بین‌المللی کار بر ایجاد نظام ملی آموزش ایمنی شغلی تأکید می‌کند. با این حال، در بسیاری از صنایع، آموزش‌ها صرفاً صوری هستند؛ یک بروشور یا چند اسلاید و امضای رضایت‌نامه‌ای که بیشتر کارکرد حقوقی برای کارفرما دارد تا آموزشی برای کارگر.

یک کارگر شاغل در صنایع راه‌سازی لرستان می‌گوید: «ما را پشت دستگاه جوش گذاشتند بدون اینکه حتی یک ساعت آموزش ایمنی بدهند. وقتی دستانم سوخت، تازه فهمیدم علاوه بر مسائل فنی، چه چیزی را باید یاد می‌گرفتم.»

حق بر تجهیزات ایمنی: ابزار زنده‌ماندن

داشتن تجهیزات ایمنی مناسب، حداقل کاری است که باید برای محافظت از جان کارگر انجام شود. کارفرما موظف است این وسایل را تأمین، نگهداری و در صورت نیاز جایگزین کند. این شامل تجهیزات حفاظت فردی (PPE) مانند کلاه ایمنی، دستکش، ماسک، عینک محافظ و لباس‌های مخصوص برای مشاغل پرخطر می‌شود. این وظیفه نباید بر عهده خود کارگر گذاشته شود و هرگونه واگذاری این هزینه به کارگر، نقض حقوق بنیادین اوست.

یک کارگر ساختمانی در شرق تهران می‌گوید: «برای اینکه حقوقمان را کامل بدهند، به ما می‌گفتند کلاه یا کفش ایمنی لازم نیست، چون 'هزینه‌اش از حقوق کم می‌شود'. آخرش هم دوستم با سقوط آجر از طبقه پنجم، بی‌کلاه ماند و تمام کرد...»

نقض این حقوق: بی‌عدالتی ساختاری، نه یک تخلف ساده

محرومیت کارگر از آموزش، آگاهی و تجهیزات ایمنی، نه تنها او را در معرض خطر فیزیکی قرار می‌دهد، بلکه به سلب کرامت انسانی و حذف از نظام عدالت اجتماعی منجر می‌شود. این نقض حقوق بشر است. ابوالفضل اشرف منصوری، رئیس کانون سراسری انجمن‌های صنفی مسئولین ایمنی و بهداشت کار کشور، اشاره می‌کند که در پروژه‌های ساختمانی و عمرانی به دلیل مقطعی بودن کار و تغییر مداوم کارگران، کارفرمایان اغلب به الزامات قانون کار و دستورالعمل‌های شورای حفاظت فنی بی‌توجهی می‌کنند و از تأمین تجهیزات ایمنی و انجام آزمایش‌های بدو استخدام خودداری می‌کنند.

عدم رعایت این حقوق، در واقع نوعی فرافکنی خطر و واگذاری مسئولیت آن به نیروی کار است. سازمان جهانی بهداشت (WHO) و ILO بارها تأکید کرده‌اند که ایمنی شغلی بخشی از حقوق بنیادین بشر است و دولت‌ها موظف‌اند بازرسی‌های مؤثر، آموزش‌های ملی و قوانین الزام‌آور را اجرا کنند تا این حق حیاتی تضمین شود.

وضعیت حقوق ایمنی در ایران: شکاف بین قانون و عمل

ساختار قانونی مربوط به ایمنی و بهداشت شغلی در ایران نسبتاً کامل است، اما تجربه روزمره کارگران نشان می‌دهد که این مقررات، بیش از آنکه اجرا شوند، روی کاغذ باقی مانده‌اند. زیرساخت اجرایی ناکارآمد، ضعف نهادهای نظارتی و تبعیض ساختاری نسبت به کارگاه‌های کوچک و مناطق محروم، عملاً قانون را به ابزاری بی‌اثر در حفاظت از جان و سلامت نیروی کار بدل کرده است.

• بازرسی‌های محدود و ناکافی: وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با کمبود شدید نیرو، بودجه و اختیارات مواجه است. نسبت بازرسان به تعداد کارگاه‌ها بسیار پایین است و بسیاری از کارگاه‌های بزرگ صنعتی تنها سالی یک‌بار یا کمتر بازرسی می‌شوند. همچنین، بازرسان اغلب امکان دسترسی مؤثر به مراکز نظامی، امنیتی یا کارگاه‌های وابسته به نهادهای خاص را ندارند.
• خلأ قانونی برای کارگاه‌های کوچک: بسیاری از الزامات ایمنی برای کارگاه‌هایی که کمتر از ۱۰ نفر کارگر دارند، به صورت کامل یا جدی اجرا نمی‌شود. بخش بزرگی از نیروی کار ایران در این کارگاه‌ها مشغول به کار هستند و در آن‌ها نه از مسئول ایمنی خبری است، نه از آموزش و نه از وسایل حفاظت فردی.
• ضعف در مناطق محروم: در مناطق محروم کشور، اجرای مقررات بسیار ضعیف است. نبود زیرساخت‌های ایمنی پایه مانند آب خنک، تهویه، برق ایمن یا تجهیزات کمک‌های اولیه در بسیاری از این مناطق عادی است. بازرسان وزارت کار نیز به ندرت به این مناطق سر می‌زنند و مرگ‌ومیر کارگران اغلب پنهان یا بدون بررسی دقیق مختومه می‌شود.

خطوط مقدم مقابله با فاجعه و توصیه‌های راهبردی

«حق بر دانستن، آموزش‌دیدن و تجهیزات ایمنی» سه ضلع حیاتی دفاع از جان کارگران و خطوط مقدم مقابله با فاجعه هستند. در جوامعی مانند ایران، که با مشکلات ساختاری متعددی نظیر فقدان نظام بازرسی مؤثر، خلأهای قانونی، ضعف در فرهنگ ایمنی و فشارهای اقتصادی گسترده مواجه‌اند، تأکید بر آموزش ایمنی دیگر یک انتخاب یا توصیه صرف نیست، بلکه ضرورتی غیرقابل چشم‌پوشی است.

برای تحقق این هدف، قوانین کار باید بازنگری و به‌روزرسانی شوند تا استخدام در مشاغل پرریسک منوط به دریافت گواهی‌نامه رسمی آموزش ایمنی شود. شرکت‌ها نیز باید موظف شوند قبل از آغاز به کار نیروهای جدید در موقعیت‌های پرخطر، گزارش ثبت‌شده‌ای از آموزش‌های ارائه‌شده به نهادهای نظارتی ارائه دهند. در صورت تخلف، بازرسان کار باید اختیار اعمال جریمه، توقف فعالیت یا پیگیری قضایی را داشته باشند.

توصیه‌های راهبردی برای کاهش حوادث کار عبارتند از:

• افزایش آگاهی عمومی: بهره‌گیری از رسانه‌ها، تولید مستندها و انتشار روایت‌های دست اول از زبان کارگران.
• فشار بر قانون‌گذاران: برای اجرایی‌سازی مقاوله‌نامه‌های کلیدی ILO و تدوین آیین‌نامه‌های الزام‌آور ملی.
• تشکیل گروه‌های همیار ایمنی: متشکل از کارگران آموزش‌دیده در محیط‌های کاری.
• پیگیری قضایی: موارد نقض حقوق ایمنی باید به صورت جدی دنبال شود.
• راه‌اندازی سامانه‌های گزارش‌دهی محرمانه: برای ثبت تخلفات و حوادث ایمنی.
• الزام کارفرمایان به گزارش‌دهی مستمر: در خصوص رعایت استانداردهای ایمنی.
• گنجاندن آموزش‌های ایمنی: در سرفصل‌های آموزش فنی و حرفه‌ای کشور از همان سطوح پایه.

هدف نهایی این است که هیچ سود اقتصادی، هیچ تعهد تولیدی و هیچ فشار زمانی نباید بر جان انسان‌ها مقدم باشد. در دنیای امروز، هر حادثه‌ای که به دلیل فقدان آموزش، تجهیزات یا مقررات رخ دهد، جنایتی است در لباس سانحه. مسئولیت‌پذیری در قبال جان کارگران باید تبدیل به یک ساختار الزام‌آور و قابل پیگرد قانونی شود.