نزدیکی چین و هند: فرصت‌ها و چالش‌ها در ژئوپلیتیک خاورمیانه

اهمیت خاورمیانه برای هند و حضور غالب چین

خاورمیانه برای هند از اهمیت حیاتی برخوردار است؛ این منطقه نه تنها بخش عمده‌ای از نیازهای انرژی هند را تامین می‌کند، بلکه میزبان بیش از ۹ میلیون مهاجر هندی است که حواله‌های ارسالی آنها نقش مهمی در حمایت از اقتصاد هند ایفا می‌کند. از زمان روی کار آمدن نارندرا مودی در سال ۲۰۱۴، دهلی نو سیاست جسورانه‌تری در خلیج فارس در پیش گرفته و تلاش کرده است تا امنیت انرژی را با آرمان‌های نفوذ ژئوپلیتیک بیشتر متعادل سازد.

با این حال، حضور اقتصادی غالب چین در منطقه، که با سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت، مشارکت‌های جامع و ابتکار «کمربند و جاده» (BRI) پشتیبانی می‌شود، بر تعاملات هند که عمدتاً بر نفت، تجارت و مهاجران متمرکز است، سایه افکنده است. اگر تنظیم مجدد روابط چین و هند ادامه یابد، خاورمیانه می‌تواند شاهد کاهش رقابت و فضای بیشتری برای همکاری باشد.

فرصت‌های همکاری و طرح «قدرت نرم»

این نزدیکی می‌تواند به هند کمک کند تا از کنار گذاشته شدن در معاملات زیرساختی و لجستیکی، که اغلب تحت سلطه شرکت‌های چینی است، جلوگیری کند. هر دو قدرت می‌توانند فرصت‌هایی برای همسو کردن منافع خود در اتصال منطقه‌ای بیابند.

«تورک فرهادی»، تحلیلگر ارشد مستقر در ژنو، این نزدیکی را از مهم‌ترین تحولات جنوب آسیا در دو دهه گذشته می‌داند. او معتقد است که گام بعدی می‌تواند یک طرح مشترک «قدرت نرم» در خاورمیانه باشد که در صورت تحقق، «چین، هند و اقتصادهای خاورمیانه می‌توانند از ادغام تجاری، هزینه‌های کمتر و افزایش رقابت‌پذیری بهره‌مند شوند».

کریدور اقتصادی IMEC و ابتکار کمربند و جاده

بلندپروازی‌های هند در منطقه آشکار است. «کریدور اقتصادی هند-خاورمیانه-اروپا» (IMEC) که در سپتامبر ۲۰۲۳ راه‌اندازی شد، با هدف مقابله با «ابتکار کمربند و جاده» چین و اتصال هند به اروپا از طریق مسیرهای تجاری خلیج فارس طراحی شده بود. اما دو جنگ اخیر (جنگ غزه و سپس جنگ اسرائیل و ایران) روند آن را مختل کرد.

یک معادله متعادل‌تر با پکن می‌تواند «آیمک» را مکملی برای «ابتکار کمربند و جاده» ببیند، نه رقیبی برای آن، و به‌طور بالقوه فرصت‌ها را برای بازیگران منطقه‌ای چند برابر کند. همچنین، یک رابطه پایدارتر بین چین و هند می‌تواند بلوک‌های چندجانبه مانند بریکس و سازمان همکاری شانگهای را تقویت کند که هر دو تحت تاثیر رقابت‌های هند-چین و هند-پاکستان با مشکل مواجه شده‌اند. تثبیت روابط این دو غول آسیایی می‌تواند به عملکرد موثرتر این بلوک‌ها، از جمله برای کشورها و شرکای خاورمیانه‌ای مانند عربستان، قطر و امارات، کمک کند.

تردیدها و موانع پیش رو

با این حال، بسیاری در مورد دوام این تنظیم مجدد روابط تردید دارند. «آشوک سواین»، استاد دانشگاه اوپسالا در سوئد، این نزدیکی را «نشان‌دهنده آسیب‌پذیری مودی» می‌داند تا یک همگرایی استراتژیک واقعی. او معتقد است با توجه به ریشه‌دواندن عمیق چین در خاورمیانه از طریق معاملات انرژی، زیرساخت‌ها و دیپلماسی، هند در معرض تبدیل شدن به «بازیگر ثانویه» است.

«پکن هیچ تمایلی برای تطبیق با جاه‌طلبی‌های هند نشان نداده است.» او همچنین اظهار کرد که این اقدام مودی «ضعف هند را در زمانی که روابط با واشنگتن - قدرت کلیدی شکل‌دهنده ژئوپلیتیک خاورمیانه - رو به وخامت است، برجسته می‌کند.»

«سی. راجا موهان»، عضو ارشد موسسه سیاستگذاری انجمن آسیا نیز هشدار داده است که چین به دنبال کاهش نفوذ هند در جنوب آسیا و خلیج فارس است.

کمبود اعتماد، که ریشه در اختلافات مرزی، درگیری‌های نظامی گذشته و سوءظن‌های متقابل دارد، همچنان بزرگ‌ترین مانع برای مشارکت واقعی است. اگر این بهبود روابط پایدار باشد، هند و چین می‌توانند از رقیب به شرکای بی‌میل در شکل‌دهی چارچوب‌های جدید تجاری و امنیتی مربوط به خاورمیانه تبدیل شوند. اما دهلی نو باید با احتیاط گام بردارد تا از شبیه شدن به شریک کوچک پکن جلوگیری کند.

یک نظرسنجی دانشگاه تسینگهوا در سال ۲۰۲۴ نشان داد که تنها ۱۵.۷ درصد از پاسخ‌دهندگان چینی، هند را در سیاست جهانی بسیار یا اساساً تاثیرگذار می‌دانستند؛ در حالی که ۴۳ درصد آن را کم‌نفوذتر یا بی‌ربط می‌دانستند. بدون اعتماد و شناخت متقابل، هرگونه تنظیم مجدد روابط ممکن است سطحی باقی بماند و پتانسیل آن را برای تغییر توازن قدرت در خاورمیانه محدود کند.