صنعت احداث ایران در مرحله گذار: چالش‌ها، فرصت‌ها و راهکارهای حضور در بازارهای جهانی

صنعت احداث و خدمات فنی و مهندسی ایران در سال ۱۴۰۴ در یک مرحله گذار حساس قرار دارد. این صنعت با وجود ظرفیت‌های داخلی عظیم، سرمایه انسانی متخصص و تجربه‌های موفق در پروژه‌های ملی و منطقه‌ای، با چالش‌های جدی ناشی از تحریم‌ها، فرسودگی تجهیزات و عقب‌ماندگی در انتقال دانش روز مواجه است. این وضعیت، ضرورت یک بازتعریف راهبردی را برای بازگرداندن این صنعت به جایگاه شایسته خود در اقتصاد ملی و بازارهای جهانی ایجاب می‌کند.

چالش‌های کلیدی صنعت احداث و خدمات فنی و مهندسی

چالش‌های پیش‌روی این صنعت چندوجهی هستند و نیازمند رویکردهای جامع برای حل‌وفصل آن‌هاست:

• محدودیت‌های مالی و بانکی: دسترسی محدود به منابع مالی و بانکی بین‌المللی، اجرای پروژه‌های فرامرزی را دشوار ساخته است.
• ضعف در هم‌افزایی: عدم تشکیل کنسرسیوم‌های بزرگ داخلی، توان رقابت با شرکت‌های بین‌المللی را کاهش می‌دهد.
• خلأ دانش فنی و فناوری: کمبود در انتقال دانش فنی و فناوری‌های نوین، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند انرژی‌های تجدیدپذیر، هوشمندسازی و مدیریت منابع زیرساختی، به شدت احساس می‌شود.
• سیاست‌گذاری‌های مقطعی: فقدان یک نقشه راه پایدار و نگاه مقطعی در سیاست‌گذاری‌ها، از دیگر موانع اصلی است.

بازارهای هدف و رقابت منطقه‌ای

بازارهای سنتی ایران عمدتاً کشورهای همسایه و منطقه شامل آسیای میانه، قفقاز، عراق، افغانستان و سوریه بوده‌اند. در سال‌های اخیر، آفریقا نیز به عنوان یک بازار نوظهور مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، حضور پایدار در این بازارها مستلزم تقویت زیرساخت‌های قراردادی، مالی و دیپلماتیک است.

رقابت در بازارهای منطقه بسیار جدی و نابرابر است. شرکت‌های ترکیه‌ای با حمایت‌های دولتی و سازوکارهای مالی کارآمد و شرکت‌های چینی با ارائه فاینانس و مدل‌های مالی جذاب، سهم بزرگی از پروژه‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. در مقابل، شرکت‌های ایرانی با وجود توان فنی بالا، در حوزه تأمین مالی و ابزارهای قراردادی ضعف دارند. جبران این خلأها می‌تواند ایران را به رقیبی جدی در این میدان تبدیل کند.

فرصت‌های ناشی از توافقات تجاری

توافقات تجاری ایران با نهادهایی مانند اوراسیا و بریکس، بستر حقوقی و تجاری لازم برای حضور شرکت‌های ایرانی در پروژه‌های بین‌المللی را فراهم می‌کنند. بریکس می‌تواند به دسترسی به منابع مالی و بازارهای وسیع‌تر کمک کند و اوراسیا امکان کاهش موانع تجاری و تعرفه‌ای را به وجود آورده است.

نکته مهم این است که صرف عضویت یا توافق کافی نیست؛ باید فعالانه از این ظرفیت‌ها بهره برد، قراردادهای اجرایی تعریف کرد و سازوکارهای عملیاتی برای استفاده از فرصت‌ها فراهم آورد.

راهکارهای ارتقای جایگاه ایران

برای ارتقای جایگاه ایران در عرصه خدمات فنی و مهندسی، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

• بازسازی فنی و بین‌المللی: برنامه‌ریزی برای توانمندسازی فنی و تخصصی شرکت‌های پیمانکاری، مشاوره‌ای و سازنده تجهیزات در دوران گذار از تحریم‌ها.
• آموزش و انتقال دانش: برگزاری دوره‌های آموزشی پیشرفته با مشارکت نهادهای معتبر بین‌المللی، مانند دوره تخصصی تحت حمایت صندوق اوپک برای توسعه بین‌الملل (OPEC Fund).
• بهره‌گیری از شبکه بین‌المللی: استفاده از ظرفیت شبکه بین‌المللی اتاق‌های ایران و سایر کشورها، تعامل فعال با تشکل‌های مهندسی و اتاق‌های مشترک، و استفاده از توان نخبگان ایرانی مقیم خارج.
• بازنگری در برنامه توسعه هفتم: پیشنهاد کمیسیون برای بازنگری در برنامه توسعه هفتم با نگاه مشارکتی و تخصص‌محور، برای به‌کارگیری ظرفیت‌های فنی و اجرایی این صنعت.

چشم‌انداز پنج ساله

اگر سیاست‌گذاری‌های درست، حمایت‌های مالی هدفمند و دیپلماسی اقتصادی فعال در کنار توانمندسازی فنی و قراردادی شرکت‌ها قرار گیرد، انتظار می‌رود در پنج سال آینده خدمات فنی و مهندسی ایران جایگاه منطقه‌ای خود را بازیابد و حتی به بازارهای آفریقا و برخی کشورهای عضو بریکس ورود کند. در غیر این صورت، خطر عقب‌ماندن از رقبا و از دست رفتن بازارهای سنتی وجود دارد. آینده این صنعت در گرو تصمیم‌های شجاعانه، آینده‌نگر و مبتنی بر ظرفیت‌های واقعی کشور است.