یوزپلنگ آسیایی در ایران: امید جهانی برای بقای دومین گربه‌سان در خطر انقراض

وضعیت بحرانی یوزپلنگ آسیایی

یوزپلنگ آسیایی، پس از پلنگ آمور، دومین گربه‌سان در معرض خطر انقراض در جهان به شمار می‌رود. زیستگاه‌های اصلی این گونه در ایران شامل دشت‌های باز، تپه‌ماهورهای استپی و بیابانی است که غذای اصلی آن، از جمله آهو، جبیر، گوسفند وحشی و خرگوش را فراهم می‌کند. منطقه حفاظت‌شده میاندشت جاجرم در خراسان شمالی و توران در استان سمنان، امیدهای اصلی جهان برای حفظ این گونه ارزشمند هستند.

«مشاهده یوزپلنگ آسیایی در سرشماری پاییز سال گذشته، نقطه عطفی در سرشماری حیات وحش خراسان شمالی بود.» - روح‌الله لایق، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل محیط زیست خراسان شمالی.

لایق همچنین تاکید کرد که منطقه حفاظت‌شده میاندشت جاجرم، با مشاهده ۶ تا ۷ مرتبه‌ای یوزپلنگ در سال جاری، زیستگاهی امن با غذای کافی برای این گونه در حال انقراض است.

تهدیدات اصلی و راهکارهای حفاظتی

حفاظت از یوزپلنگ آسیایی تنها وظیفه سازمان محیط زیست نیست و نیازمند مشارکت گسترده دولتی و مردمی است. مهمترین تهدیدات پیش روی این گونه عبارتند از:

• جاده‌ها: تصادفات جاده‌ای یکی از عوامل اصلی تلفات یوزپلنگ است.
• دام‌های اهلی: سگ‌های گله و حضور دام‌ها در زیستگاه یوز، تهدیدی جدی محسوب می‌شوند.
• خشکسالی: تغییرات اقلیمی و خشکسالی بر زیستگاه و منابع غذایی یوزپلنگ تأثیر منفی می‌گذارد.

برای مقابله با این تهدیدات، اقدامات متعددی در حال انجام است:

• ایجاد زیرساخت‌های جاده‌ای امن: ساخت روگذر، زیرگذر و فنس‌کشی در جاده‌های محل تردد یوزپلنگ با همکاری ادارات راه و شهرسازی.
• واگذاری کریدورهای تردد: واگذاری کریدورهای تردد یوزپلنگ آسیایی در میاندشت جاجرم و توران سمنان به انجمن حفاظت‌گاه‌های خصوصی.
• نصب تابلوهای هشداردهنده: نصب ۲۷ تابلوی هشدار عبور حیات وحش و معرفی زیستگاه در محورهای سنخواست - جاجرم و جاجرم - امیرآباد برای افزایش آگاهی رانندگان.
• خروج دام از زیستگاه: خرید و خروج ۴۵۰۰ واحد دامی از ۱۰ هزار واحد موجود در منطقه میاندشت جاجرم.

چالش خروج شترها از منطقه

حسین هراتی، معاون پایش اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، به چالش‌های خروج شترها از منطقه حفاظت‌شده میاندشت جاجرم اشاره کرد. شترها که بدون چوپان در منطقه رها می‌شوند، علاوه بر مصرف بالای آب، تخریب زیستگاه را نیز به دنبال دارند. یک شتر معادل هفت واحد دامی محسوب می‌شود و جمع‌آوری آن‌ها برای محیط‌بانان کاری طاقت‌فرسا است.

اهمیت خروج دام:

خروج دام از منطقه، علاوه بر جلوگیری از فرسایش خاک در ۱۵ درصد از مساحت ۸۵ هزار هکتاری میاندشت جاجرم، به امنیت زیستگاه یوزپلنگ نیز کمک شایانی می‌کند.

تأمین آب و غذا در میاندشت جاجرم

رضا شکاریان، مدیر کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، تأکید کرد که منطقه میاندشت جاجرم از نظر تأمین آب و غذای کافی برای یوزپلنگ آسیایی مشکلی ندارد. آهو، به عنوان یکی از طعمه‌های اصلی یوز، به وفور در این زیستگاه یافت می‌شود. با این حال، وی به تأثیر خشکسالی بر زیستگاه و گونه‌های حیوانی منطقه اشاره کرد که نیازمند مدیریت و توجه مستمر است.