تحول صنعتی چین با «ساخت چین ۲۰۲۵»: درس‌هایی برای توسعه های‌تک

«ساخت چین ۲۰۲۵»: استراتژی تحول صنعتی

پروژه «ساخت چین ۲۰۲۵» که به اختصار MIC25 نیز نامیده می‌شود، در سال ۲۰۱۰ با دعوت از اندیشکده‌ها، مجموعه‌های پژوهشی و دانشگاهی آغاز شد. هدف اصلی این برنامه، تبدیل چین از کشوری صرفاً متکی بر نیروی کار ارزان و منابع فراوان به یک قدرت تولیدی های‌تک در لبه دانش جهانی بود. این برنامه در سال ۲۰۱۵ به صورت رسمی رونمایی شد و بر نوآوری، کیفیت، توسعه سبز، بازآرایی ساختاری و سرمایه انسانی تأکید داشت.

«ساخت چین ۲۰۲۵» در واقع اولین استراتژی جامع صنعتی چین بود. برخی معتقدند این برنامه مشابه همان برنامه‌ای است که آلمان با عنوان Industry 4.0 در پیش گرفته بود و برخی دیگر اعتقاد دارند که «Made in China 2025» برآمده از مسیر مستقل توسعه چین است.

برای دستیابی به این اهداف، دولت چین معافیت‌های مالیاتی، صندوق‌های حمایتی و یارانه‌های نوآوری متعددی را در نظر گرفت و از کمک‌های فکری اندیشکده‌ها و نهادهای دانشی به خوبی بهره برد. این پشتوانه‌ها شامل صندوق‌های بزرگ صنعتی ملی و استانی، استانداردهای تولید هوشمند و تکمیل زنجیره‌های بومی‌سازی بود.

با این حال، حساسیت‌های بین‌المللی، به‌ویژه انتقادات دولت ترامپ در آمریکا که این برنامه را مداخله‌گر در بازار و ناقض اصول تجارت آزاد می‌دانست، باعث شد نام مستقیم «ساخت چین ۲۰۲۵» کم‌رنگ شود. اما این برنامه در قالب‌های دیگری چون تولید هوشمند، زیرساخت‌های نو و ارکان صنعتی برنامه پنج‌ساله چهاردهم ادامه یافت.

نقش محوری اندیشکده‌ها در موفقیت MIC25

یکی از عوامل کلیدی موفقیت «ساخت چین ۲۰۲۵»، استفاده هدفمند دولت چین از بیش از ۱۹۰۰ اندیشکده فعال در این کشور بود. این اندیشکده‌ها به طور مستقیم در فرآیند تصمیم‌گیری‌های کلان مشارکت داشتند:

• آکادمی مهندسی چین (CAE): در سال ۲۰۱۳ گزارشی درباره «چالش‌های فناوری تولید پیشرفته» منتشر کرد که پیش‌نویس اولیه MIC25 به آن استناد کرد. این نهاد با مشارکت بیش از ۴۰۰ کارشناس، مسیر صنعتی‌سازی نوین چین را بررسی کرد که مبنای اصلی سند نهایی MIC25 شد.
• مرکز پژوهش‌های توسعه شورای دولتی (DRC): یادداشت‌های سیاستی این اندیشکده دولتی در سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵، هشدارهایی درباره وابستگی چین در حوزه نیمه‌هادی‌ها و فناوری اطلاعات داد که در اولویت‌های MIC25 قرار گرفت.
• آکادمی علوم اجتماعی چین (CASS): تحقیقات گسترده‌ای درباره پیامدهای اجتماعی و بازار کار انجام داد که دولت چین در بسته سیاستی آموزش نیروی کار MIC25 از آن الهام گرفت. این آکادمی همچنین درباره شکاف منطقه‌ای ناشی از اجرای بدون توازن برنامه هشدار داد که منجر به اصلاحات سیاستی و طراحی یارانه‌های منطقه‌ای شد.

این رویکرد نشان داد که چین در تدوین اسناد مهمی چون MIC25، نظرات، پیشنهادات، انتقادات و هشدارهای نهادهای پژوهشی را با آغوش باز پذیرفته است. این مدل که در ادبیات سیاست‌گذاری به «knowledge brokerage» معروف است، بر اهمیت پل‌زدن میان پژوهش دانشگاهی و سیاست اجرایی برای هر تحول صنعتی بزرگ تأکید دارد.

دستاوردهای عینی «ساخت چین ۲۰۲۵»

اجرای برنامه «ساخت چین ۲۰۲۵» به پیشرفت‌های چشمگیری در چندین حوزه کلیدی منجر شده است:

تحول در صنعت خودروسازی

صنعت خودروسازی چین طی این ۱۰ سال رشد خیره‌کننده‌ای را تجربه کرده است. شرکت BYD به عنوان نمونه‌ای بارز، توانست بر بازار خودروهای برقی جهان مسلط شود و حتی بر تسلا پیشی بگیرد. در سال ۲۰۲۴، BYD با ۴۱.۳ درصد رشد نسبت به سال گذشته، حدود ۴ میلیون و ۲۷۰ هزار دستگاه خودرو در بازارهای جهانی فروخت و حدود ۲۰ درصد از بازار جهانی خودروهای برقی را به خود اختصاص داد. درآمد این شرکت در سال ۲۰۲۴ بالغ بر ۸۴۰ میلیارد یوان (تقریباً ۱۱۵ میلیارد دلار آمریکا) بوده است.

این برنامه همچنین به ظهور برندهای جدید خودروهای برقی چینی مانند Xpeng، NIO و Li Auto منجر شده که اکنون محصولات خود را به اروپای غربی نیز صادر می‌کنند. برای مثال، XPeng در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد ۲۳ هزار دستگاه خودروی برقی به اروپا صادر کرده است.

برتری در بازار باتری خودروهای برقی

یکی دیگر از دستاوردهای مهم، برتری چین در بازار جهانی باتری خودروهای برقی است. شرکت چینی CATL در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ در صدر فهرست تولیدکنندگان باتری قرار گرفته و اکنون با سهمی ۳۶ تا ۳۸ درصدی، بزرگترین سهم بازار جهانی را در اختیار دارد.

پیشرفت در حوزه هوش مصنوعی

هوش مصنوعی بومی نیز یکی از موضوعات محوری MIC25 بود. در این راستا، مدل‌های بزرگ ملی مانند Baidu ERNIE و Huawei Pangu معرفی شدند. از سال ۲۰۲۰، برنامه‌های ملی و حمایتی از این حوزه افزایش یافت و شرکت‌های بزرگ فناوری تمرکز جدی بر مدل‌های زبان بزرگ (LLM) و کاربردهای صنعتی گذاشتند که نتایج آن در جستجو، خدمات ابری، آب‌وهوا، تولید محتوا و اتوماسیون صنعتی به کار گرفته شده است.

افزایش صادرات سیستم‌های ریلی و پنل‌های خورشیدی

چین در حوزه حمل و نقل نیز پیشرفت‌های قابل توجهی داشته و صادرات واگن و سیستم‌های ریلی این کشور به اروپا، آمریکای لاتین و آسیا افزایش یافته است. همچنین، برتری چین در تولید تجهیزات تولید برق تجدیدپذیر، به ویژه پنل‌های خورشیدی، از مهمترین دستاوردهای این برنامه است. چین از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ با ظرفیت‌سازی گسترده و کاهش هزینه تولید، سهم زیادی از بازار جهانی پنل‌های خورشیدی را به خود اختصاص داده است.

چالش‌ها و توصیه‌ها

مطالعات انجام شده نشان می‌دهد که MIC25 مانند یک شتاب‌دهنده سیاستی عمل کرده و شرکت‌های بومی مانند BYD و CATL با استفاده از حمایت‌های دولتی، سریع‌تر به نتیجه رسیده‌اند. این امر منجر به افزایش سهم شرکت‌های چینی از بازار جهانی در چندین بخش کلیدی شده و پیامدهایی برای رقبا و زنجیره‌های عرضه جهانی داشته است. به همین دلیل، برخی بازارها، به‌ویژه اروپا و آمریکا، به دلیل نگرانی‌های امنیتی و رقابتی، واکنش‌های تنظیمی و محدودکننده سختگیرانه‌ای داشته‌اند.

به مدیران کسب‌وکارهای بین‌المللی توصیه می‌شود که سناریوهای رقابتی شامل بازیگران چینی را در مدل‌سازی بازار خود وارد کرده و در فناوری‌های لوکس و مرزی، به دنبال مشارکت‌های فنی با بازیگران معتبر و تنوع‌بخشی به تأمین‌کنندگان باشند.

تجربه «ساخت چین ۲۰۲۵» برای ایران

تجربه موفق چین در بهره‌گیری از اندیشکده‌ها و نهادهای پژوهشی در پیشبرد برنامه‌های توسعه‌ای، می‌تواند الگویی آموزنده برای ایران باشد. اندیشکده‌ها به عنوان مجموعه‌هایی شبه‌دانشگاهی، می‌توانند پژوهش‌های آکادمیک اما از جنس اجرا و حل مسئله را تدوین کرده و در بهبود حکمرانی، افزایش رضایت عمومی و افزایش بهره‌وری و سودآوری در بخش خصوصی نقش‌آفرینی کنند.

در این مسیر، اندیشکده‌ها باید از نگاه جزئی‌نگر پرهیز کرده و با تلفیق مطالعات تطبیقی و تئوری‌های اساسی، به راهبردهای کلان دست یابند. همچنین، بهینه است که اندیشکده‌ها با نهادهای دانشگاهی برای تولید دانش پایه و با نهادهای اجرایی برای پیاده‌سازی راهکارها ارتباط برقرار کنند و خود مستقیماً وارد فرآیند اجرا نشوند.

اندیشکده حکمرانی هوشمند با تمرکز بر موضوع «اطلس تجارت ایران»، قصد دارد نشستی علمی در پاییز امسال برگزار کند و از اساتید و مجموعه‌های آکادمیک برای ارائه ایده‌ها در این زمینه دعوت به همکاری کرده است.