ماه گرفتگی کامل «ماه خونین» ۱۶ شهریور: پدیده‌ای نجومی پس از ۷ سال در آسمان ایران

ماه گرفتگی: پدیده‌ای از هم‌راستایی کیهانی

ماه گرفتگی زمانی رخ می‌دهد که کره زمین دقیقاً بین ماه و خورشید قرار گرفته و این سه جرم آسمانی در یک راستا قرار گیرند. در این حالت، ماه از درون مخروط سایه زمین عبور کرده و تیره به نظر می‌رسد. هر سال ممکن است صفر تا سه ماه گرفتگی از انواع «کلی»، «جزئی» و «نیمسایه» (که در نجوم قدیم به آن «خسوف غیرمرئی» می‌گفتند) اتفاق بیفتد.

آخرین ماه گرفتگی جزئی قابل مشاهده در ایران، بامداد چهارشنبه ۲۸ شهریور سال ۱۴۰۳ بود که تنها بخش کوچکی از ماه در سایه زمین قرار گرفت و بیشتر در غرب کشور قابل رصد بود. اما ماه گرفتگی پیش رو، یادآور طولانی‌ترین ماه گرفتگی کامل قرن ۲۱ است که در ۵ و ۶ امرداد ۱۳۹۷ رخ داد و اکنون پس از هفت سال، بار دیگر شاهد یک ماه گرفتگی کامل خواهیم بود.

«ماه خونین»: فرصتی برای میلیاردها نفر

ماه گرفتگی ۱۶ شهریور نه تنها در ایران، بلکه در قاره‌های آسیا، آفریقا، اروپا و غرب استرالیا و نیوزیلند قابل مشاهده است. تخمین زده می‌شود که ۷۱ درصد از جمعیت کره زمین، یعنی حدود ۵.۸ میلیارد نفر، می‌توانند تمامی مراحل این گرفت را مشاهده کنند. این آمار نشان می‌دهد که ماه گرفتگی از نظر تعداد مشاهده‌کنندگان، بسیار بیشتر از خورشید گرفتگی مورد توجه قرار می‌گیرد و در اذهان عمومی ماندگارتر است.

علت نامگذاری این پدیده به «ماه خونین» آن است که نور خورشید پس از عبور از خلأ و ورود به جو زمین، شکسته می‌شود. طول موج سرخ نور با عبور از جو، در مخروط سایه پشت زمین حضور می‌یابد و هر جرمی از جمله ماه که درون این سایه فرو می‌رود، به رنگ سرخ دیده می‌شود.

بر اساس تقسیم‌بندی «دانژان»، رنگ ماه در هنگام گرفت کلی به پنج گروه L0 تا L4 تقسیم می‌شود. در L0، ماه به رنگ قرمز جگری تند (بسیار تیره) دیده می‌شود، در حالی که در L4، ماه به رنگ سرخ روشن (مسی) است. ماه گرفتگی ۱۶ شهریور از نوع L2 بوده و به رنگ نارنجی مایل به سرخ مشاهده خواهد شد، از این رو به آن «ماه خونین» می‌گویند.

دوره ساروس ۱۲۸ و ویژگی‌های نجومی

ماه گرفتگی ۱۶ شهریور به ساروس ۱۲۸ تعلق دارد. در این ساروس، ۷۱ بار ماه گرفتگی رخ می‌دهد که اولین آن در ۲۸ خرداد سال ۶۸۳ خورشیدی و آخرین آن در ۱۱ امرداد سال ۱۹۴۵ خورشیدی به وقوع پیوسته است. ساروس (Saros) واژه‌ای بابلی به معنای دوره است و به دوره تکرار هر خسوف یا کسوف اشاره دارد که ۱۸ سال و ۱۱ روز و ۷ ساعت و ۴۹ دقیقه به طول می‌انجامد.

ماه گرفتگی ۱۶ شهریور، چهل و یکمین گرفت این ساروس است. طولانی‌ترین گرفت ماه در ساروس ۱۲۸ مربوط به ۴ امرداد سال ۱۳۳۲ خورشیدی با مدت زمان ۱۰۰ دقیقه بوده است.

در شبانگاه ۱۶ شهریور، ماه در صورت فلکی سطل آب (دَلو) قرار خواهد داشت. پشت سر ماه، سیاره کیوان به شکل ستاره‌ای زرد رنگ و در پایین ماه نیز ستاره مشهور «فُم‌الحوت» (دهان ماهی) که از ستارگان سلطنتی ایران باستان بوده است، قابل مشاهده خواهد بود.

ستاره فُم‌الحوت در باورهای ایران باستان

در باورهای کهن ایران، هر بخش از چهار سمت آسمان به یک سپهبد یا نگهبان سپرده شده بود. ستاره فُم‌الحوت، درخشان‌ترین ستاره در منطقه تاریک جنوب آسمان، به دلیل تنهایی‌اش به «ستاره تنها» و همچنین «ستاره پاییز» شهرت دارد. این ستاره یکی از چهار ستاره نگهبان آسمان بوده و همراه با ستارگانی همچون «دل شیر» (قلب‌الاسد)، «دل کژدم» (قلب‌العقرب) و «دبران» (چشم گاو)، در زمره سپهبدان آسمان قرار داشته است.

فرصت‌های رصدی و زمان‌بندی دقیق

در هنگام ماه گرفتگی ۱۶ شهریور و با تیره‌تر شدن نسبی آسمان، شرایط مناسبی برای علاقه‌مندان فراهم می‌شود تا با چشم غیرمسلح یا دوربین‌های نجومی، جزئیات بیشتری از سیاره کیوان و حتی سیاره نپتون (از درون تلسکوپ) و همچنین ستاره فُم‌الحوت را در پایین ماه مشاهده کنند.

ماه کامل شهریورماه، طبق نامگذاری بومیان آمریکا، به «ماه ذرت» و با توجه به نزدیکی به فصل پاییز، به «ماه درو» نیز معروف است.

آغاز و پایان ماه گرفتگی

زمان‌بندی دقیق مراحل ماه گرفتگی ۱۶ شهریور به شرح زیر است:

• طلوع ماه: ساعت ۱۸:۱۶، ۱۶ شهریور از افق جنوب شرق.
• ورود ماه به نیمسایه: ساعت ۱۸:۵۸ (تغییر نورانیت چندان محسوس نیست).
• آغاز گرفت جزئی مرحله اول: ساعت ۱۹:۵۶، ۱۶ شهریور.
• گرفت کامل: ساعت ۲۱:۰۰، ۱۶ شهریور.
• اوج گرفت کامل: ساعت ۲۱:۴۱، ۱۶ شهریور.
• پایان گرفت کلی: ساعت ۲۲:۲۳، ۱۶ شهریور (ورود ماه به گرفت جزئی مرحله دوم).
• پایان گرفت جزئی مرحله دوم: ساعت ۲۳:۲۶، ۱۶ شهریور.
• خروج ماه از نیمسایه زمین: ساعت ۰۰:۲۵ بامداد دوشنبه، ۱۷ شهریور.

طول گرفت کامل ماه در شبانگاه ۱۶ شهریور، ۸۳ دقیقه خواهد بود. گرفت کامل بعدی ماه که در آسمان ایران قابل مشاهده است، در شبانگاه یکشنبه ۱۱ دی سال ۱۴۰۷ رخ خواهد داد. تهیه تایم لپس و عکاسی از مراحل مختلف گرفت ماه در تلفیق با مناظر طبیعی و بناهای شاخص، از جمله فعالیت‌های رایج آماتورهای ستاره‌شناسی در ایران و جهان است.