خاموشی برق و تراژدی قطعی اینترنت: شکاف دیجیتال میان تهران و شهرستان‌ها

ریشه مشکل: زیرساخت‌های فرسوده و باتری‌های ناکارآمد

در آذر ماه سال 1403، با اوج‌گیری اختلالات اینترنتی همزمان با قطعی برق، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات با صدور اطلاعیه‌ای، «قطعی برق سایت‌های اپراتورهای همراه و ناکارآمدی تجهیزات ذخیره‌کننده برق» را عامل اصلی این مشکلات اعلام کرد. این موضوع نشان‌دهنده ضعف اساسی در سیستم‌های پشتیبان است.

حمید بهزادی‌پور، کارشناس برق، در همان زمان توضیح داد: «ساختار آنتن‌ها یا همان BTS با برق کار می‌کنند و زمانی که برق می‌رود، از یو.پی.اس با باتری استفاده می‌کنند. باتری یو.پی.اس سریع تمام می‌شود و BTS‌ها از 4G به 3G تبدیل می‌شوند و تنها برای مکالمه آنتن می‌دهند. ایران مشکل درست کردن باتری هم دارد، چراکه واردات باتری وجود ندارد و باتری‌های تولید داخل کیفیت کمی دارند.»

این بحران اکنون تشدید شده و تنها به زمان‌های قطعی برق محدود نمی‌شود. فرسودگی تجهیزات مخابراتی و زمان طولانی مورد نیاز برای شارژ مجدد باتری‌های پشتیبان، شهروندان را مجبور به تحمل قطعی اینترنت و عدم آنتن‌دهی حتی پس از وصل شدن برق می‌کند.

چرا قطع برق بر اینترنت اثر می‌گذارد؟

زیرساخت‌های اینترنتی کشور، شامل دکل‌های BTS، مراکز مخابراتی و تجهیزات انتقال داده، همگی برای فعالیت به برق پایدار نیاز دارند. در شرایط عادی، این برق از شبکه سراسری تامین می‌شود، اما هنگام خاموشی، پایداری شبکه به تجهیزات پشتیبان وابسته است.

نقش حیاتی باتری‌های UPS و ژنراتورها

اصلی‌ترین ابزارهای پشتیبانی در این شرایط، باتری‌های یو.پی.اس (منبع تغذیه بدون وقفه) و در برخی موارد ژنراتورهای دیزلی هستند. باتری‌ها وظیفه دارند در زمان قطع برق، برای مدتی مشخص انرژی لازم را برای ادامه کار تجهیزات فراهم کنند. این بازه زمانی به عوامل زیر بستگی دارد:

• ظرفیت باتری: هرچه ظرفیت بیشتر باشد، مدت زمان تامین برق طولانی‌تر است.
• فناوری ساخت: باتری‌های با فناوری جدیدتر، کارایی بهتری دارند.
• وضعیت نگهداری: نگهداری نامناسب عمر و کارایی باتری را کاهش می‌دهد.
• میزان مصرف دستگاه‌ها: مصرف بالاتر، زمان پشتیبانی را کوتاه‌تر می‌کند.

در صورتی که باتری‌ها ظرفیت کافی نداشته باشند یا فرسوده باشند، مدت زمان تامین برق بسیار کوتاه شده و پس از آن تجهیزات خاموش و دسترسی به اینترنت قطع می‌شود. بنابراین، رابطه میان قطعی برق و اختلال اینترنت به طور مستقیم با کیفیت و توان ذخیره‌سازی باتری‌های پشتیبان مرتبط است.

ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در اردیبهشت 1404 اعلام کرد: «طبق استاندارد جهانی، باتری‌های سایت‌ها تنها ۲۰ تا ۳۰ دقیقه می‌توانند شبکه را حفظ کنند و در صورت ادامه قطعی برق، تجهیزات برای جلوگیری از آسیب خاموش می‌شوند. این مساله تاکنون بیش از هزار میلیارد تومان خسارت برای اپراتورهای ارتباطی در پی داشته است.»

علی نیکسار، فعال حوزه زیرساخت، نیز فرسودگی باتری‌های پشتیبان را یکی از دلایل اصلی ناتوانی اپراتورها در کاهش اختلال شبکه هنگام قطعی برق می‌داند. او تاکید می‌کند که این باتری‌ها اغلب کیفیت لازم را نداشته و به دنبال نوسان‌های طولانی برق، مستهلک می‌شوند و برای رفع این مشکل باید به فکر تجهیز و نوسازی دکل‌های مخابراتی بود.

به گفته نیکسار، «زمان استاندارد نگه‌داشتن شارژ توسط باتری‌های اضطراری دکل‌ها برای پشتیبانی از اینترنت و ارتباط پایدار، حداکثر دو ساعت است، اما شاهدیم میزان قطعی برق گاه بیش از دو ساعت هم می‌شود و همین امر عملا باتری را از گردونه ارائه خدمات خارج می‌کند.»

تفاوت ظرفیت پشتیبانی در شهرها

تجربه کاربران در مواجهه با خاموشی‌ها در نقاط مختلف کشور یکسان نیست و تفاوت‌های فاحشی میان تهران و سایر شهرها وجود دارد.

تهران و کلان‌شهرها: سرمایه‌گذاری بیشتر، تاب‌آوری بالاتر

در تهران و برخی کلان‌شهرهای بزرگ، باتری‌های به‌کاررفته در سایت‌های مخابراتی و مراکز اصلی اغلب به‌روزتر و پرظرفیت‌تر هستند. اپراتورها به دلیل حجم بالای کاربران و حساسیت بیشتر سرویس‌دهی، سرمایه‌گذاری بیشتری برای تامین تجهیزات نو و افزایش تاب‌آوری انجام داده‌اند. در نتیجه، وقتی برق در برخی از محلات تهران قطع می‌شود، شبکه ارتباطی همچنان چند ساعت دیگر فعال باقی می‌ماند و کاربران می‌توانند از اینترنت موبایل یا ثابت استفاده کنند.

شهرهای متوسط و کوچک: تجهیزات قدیمی، قطعی مضاعف

در بسیاری از شهرهای متوسط و کوچک، وضعیت متفاوت است. تجهیزات باتری قدیمی‌تر و کم‌ظرفیت‌تر هستند یا به‌طور مناسب نگهداری نشده‌اند. به همین دلیل، پس از قطع برق، این باتری‌ها تنها برای مدت کوتاهی پاسخ‌گو هستند و در برخی موارد حتی کمتر از یک ساعت دوام می‌آورند. در عمل، کاربران بسیاری از شهرها نه‌تنها خاموشی برق را تحمل می‌کنند، بلکه به‌طور همزمان از دسترسی به اینترنت و آنتن‌دهی نیز محروم می‌شوند.

این شکاف فناورانه میان برخی از نقاط تهران و دیگر شهرها، ناشی از عوامل زیر است:

• تفاوت در ظرفیت باتری‌ها: استفاده از باتری‌های پیشرفته‌تر با ظرفیت چندساعته در کلان‌شهرها در مقابل باتری‌های قدیمی یا با ظرفیت پایین در سایر شهرها.
• تمرکز سرمایه‌گذاری: اپراتورها و شرکت‌های مخابراتی به دلیل تمرکز جمعیتی و حساسیت سیاسی و اقتصادی پایتخت، سرمایه بیشتری در تهران هزینه می‌کنند.
• کمبود منابع مالی: شبکه برخی دیگر از شهرها با کمبود منابع مالی و تجهیزات مواجه است.

نمونه کرمان: خاموشی مضاعف برق و اینترنت

برای درک بهتر این موضوع، می‌توان به نمونه‌هایی از برخی شهرهای استان کرمان اشاره کرد. در این شهرها خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده چهار ساعت در شبانه‌روز اعمال می‌شود.

در این دوره چهارساعته، علاوه بر قطع برق خانگی، تجهیزات مخابراتی نیز به‌تدریج از کار می‌افتند زیرا باتری‌های پشتیبان ظرفیت کافی برای ادامه سرویس‌دهی ندارند. اما مساله به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ حتی پس از اتمام خاموشی، تجهیزات مخابراتی که باتری‌های آنها تخلیه شده‌اند، نیازمند زمان برای شارژ مجدد هستند. از این رو، وقتی برق تجهیزات مخابرات هم قطع شود، قطعی اینترنت کماکان ادامه می‌یابد چراکه تجهیزات مذکور برای شارژ مجدد به زمان نیاز دارند.

در نتیجه، مردم برخی از شهرهای کرمان نه‌تنها در طول زمان خاموشی‌ها دسترسی به اینترنت ندارند، بلکه در ساعات بعدی نیز با اختلال مواجه می‌شوند. این روند در عمل می‌تواند بیش از چهار ساعت در شبانه‌روز اتصال اینترنت را با مشکل روبه‌رو کند.

چنین وضعیتی نشان می‌دهد که قطعی برق تنها به معنای محرومیت از روشنایی، سرمایش و گرمایش نیست، بلکه زندگی دیجیتال مردم نیز به‌طور کامل تحت تاثیر قرار می‌گیرد. در دورانی که بسیاری از خدمات آموزشی، بانکی، اداری و حتی بسیاری از مشاغل به اینترنت وابسته هستند، این اختلال مضاعف فشار زیادی بر شهروندان وارد می‌کند.

راهکارها و چشم‌انداز آینده

نمونه‌هایی مانند استان کرمان نشان می‌دهد که یک خاموشی چهار ساعته می‌تواند به بیش از چهار ساعت محرومیت از اینترنت منجر شود. تا زمانی که ارتقای تجهیزات پشتیبان، سرمایه‌گذاری در باتری‌های نو و مدیریت یکپارچه زیرساخت‌ها در سراسر کشور انجام نشود، این چرخه ادامه می‌یابد.

در دنیای امروز، اینترنت بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره و اقتصاد است. بنابراین هرگونه قطع برق که به قطع اینترنت بینجامد، تنها یک اختلال فنی نیست، بلکه بحرانی اجتماعی و اقتصادی به شمار می‌رود که نیازمند توجه و راه‌حل‌های فوری است.