اولویت ایران در مدیریت زلزله: شتاب‌نگاری و قطع خودکار انرژی

اولویت با تکمیل شبکه شتاب‌نگاری و پاسخ سریع زلزله

«دنیای اقتصاد» در گفت‌وگو با دو کارشناس برجسته حوزه لرزه‌شناسی، وضعیت کنونی سیستم هشدار سریع زلزله در کشور را مورد ارزیابی قرار داده است. در شرایط فعلی، دو مانع اصلی بر سر راه ارسال پیامک هشدار پیش از وقوع زلزله وجود دارد: عدم آموزش عمومی برای زمان بحران و واهمه از حملات سایبری به دلیل ضعف سیستم پدافندی. در چنین وضعیتی، تکمیل سامانه شتاب‌نگاری برای رصد دقیق میزان خسارات در مناطق مختلف، از اهمیت و ضرورت بیشتری نسبت به توسعه شبکه هشدار سریع برخوردار است.

رئیس شبکه ملی شتاب‌نگاری در تشریح وضعیت شبکه‌های لرزه‌نگاری و شتاب‌نگاری کشور، بر این نکته تاکید کرد که اولویت اصلی، تکمیل شبکه شتاب‌نگاری و سامانه پاسخ سریع زلزله است، چرا که «مردم برای هشدار زلزله آماده نیستند.» علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات وزارت راه و شهرسازی نیز افزود که اتصال سامانه‌های هشدار سریع به شرکت‌های گاز و برق و قطع خودکار حامل‌های انرژی، ضرورتی به مراتب بیشتر از اطلاع‌رسانی چند ثانیه پیش از وقوع زلزله دارد.

شبکه شتاب‌نگاری: ابزاری حیاتی برای مدیریت بحران

محمد پورمحمد شاهوار، رئیس شبکه ملی شتاب‌نگاری، به تشریح وضعیت شتاب‌نگاری و لرزه‌نگاری در ایران پرداخت. در حال حاضر، موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران با حدود ۱۳۰ ایستگاه لرزه‌نگار و پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله با حدود ۳۸ ایستگاه لرزه‌نگاری، در زمینه نصب دستگاه‌ها و تحلیل داده‌ها فعال هستند.

مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نیز از سال ۱۳۵۳ با هدف ایجاد شبکه ملی شتاب‌نگاری آغاز به کار کرده و اکنون مجهز به ۱۶۰۰ دستگاه شتاب‌نگار در سراسر ایران است. تفاوت اصلی بین دستگاه لرزه‌نگار و شتاب‌نگار در حساسیت آن‌هاست؛ لرزه‌نگارها هر لرزشی را ثبت می‌کنند و عمدتاً در خارج از شهرها نصب می‌شوند، در حالی که شتاب‌نگارها حساسیت کمتری دارند و در داخل شهرها نصب می‌شوند تا میزان شتاب لرزه‌ای وارد شده به مناطق شهری را در زمان حادثه نشان دهند. این اطلاعات برای مدیریت بحران، امداد و نجات و شناسایی مناطق آسیب‌دیده بسیار حیاتی است.

پورمحمد شاهوار اشاره کرد که ایران از نظر تعداد دستگاه‌های شتاب‌نگار در رتبه چهارم جهان قرار دارد. با این حال، با توجه به وسعت و لرزه‌خیزی کشور، تعداد این دستگاه‌ها با نیاز واقعی فاصله قابل توجهی دارد. به عنوان مثال، ژاپن با مساحتی یک ششم ایران، ۳ برابر ایران دستگاه لرزه‌نگار دارد. برای تکمیل شبکه شتاب‌نگاری در ایران، تعداد دستگاه‌ها باید حداقل به ۳۰۰۰ مورد افزایش یابد.

سامانه‌های زلزله: پاسخ سریع و هشدار سریع

در بحث زلزله، دو نوع سامانه اصلی وجود دارد:

• سامانه پاسخ سریع زلزله: داده‌های مورد نیاز تیم امداد و نجات را از دستگاه‌های شتاب‌نگار دریافت می‌کند.
• سامانه هشدار زلزله: اطلاعات را از دستگاه‌های لرزه‌نگار یا شتاب‌نگارهای نصب شده روی گسل‌ها دریافت کرده و چند ثانیه پیش از وقوع زلزله، هشدار می‌دهد.

عملکرد سامانه هشدار زلزله بر پایه پیش‌بینی نیست، بلکه از اختلاف زمان رسیدن موج مخرب زلزله و سرعت انتقال داده‌ها (از طریق فیبر نوری) برای ارسال هشدار استفاده می‌کند. این تفاوت سرعت، امکان صدور هشدار را فراهم می‌آورد.

با وجود نصب تعدادی دستگاه لرزه‌نگار در کشور، به دلیل ضعف زیرساخت‌های ارتباطی و عدم آموزش عمومی، در حال حاضر امکان استفاده از سیستم هشدار زلزله در ایران وجود ندارد. پورمحمد شاهوار به زلزله بزرگ ژانویه ۲۰۲۴ در ژاپن اشاره کرد که مردم با دریافت هشدار سریع، به سرعت به مناطق امن پناه بردند. وی تاکید کرد که بدون آموزش صحیح، هشدار زلزله نه تنها مفید نیست، بلکه می‌تواند خطرات بیشتری را به همراه داشته باشد.

سامانه هشدار زلزله تهران سال‌هاست که به طور مستقل توسط شهرداری پیش می‌رود و حدود ۵۰ ایستگاه زلزله‌نگار در اطراف تهران نصب شده است. با این حال، مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی به جای تکمیل سامانه هشدار سریع، بر ایجاد سامانه پاسخ سریع متمرکز شده است.

اهمیت شبکه پاسخ سریع

پورمحمد شاهوار در توضیح ضرورت ایجاد شبکه پاسخ سریع گفت: در زلزله‌های بزرگ (بیش از ۶.۵ تا ۷ ریشتر)، موج زلزله طول گسیختگی در حدود ۶۰ تا ۸۰ کیلومتر ایجاد می‌کند. شناسایی این طول گسیختگی و جهت حرکت آن، به مدیریت بحران برای امداد و نجات کمک شایانی می‌کند. به عنوان مثال، در زلزله سرپل ذهاب با شدت ۷.۳ ریشتر، به دلیل نامشخص بودن طول گسیختگی، مدیریت بحران نمی‌دانست کدام شهرها بیشترین آسیب را دیده‌اند. این امر باعث هدر رفتن «زمان طلایی مدیریت بحران» شد و سرپل ذهاب دیرتر از سایر مناطق کمک دریافت کرد.

وی افزود: اگر منطقه سرپل ذهاب مجهز به دستگاه‌های شتاب‌نگار و شبکه شتاب‌نگاری بود، در لحظات اولیه پس از زلزله، مناطق آسیب‌دیده مشخص می‌شدند و روند امدادرسانی بهینه می‌گشت. به همین دلیل، مرکز تحقیقات در سال‌های اخیر بر تکمیل شبکه ملی شتاب‌نگاری متمرکز شده است و ایجاد سامانه هشدار در گام بعدی قرار دارد.

با نصب ۱۶۰۰ دستگاه شتاب‌نگار در سراسر کشور، «سامانه پاسخ سریع» در فاز صفر راه‌اندازی شده است. برای تکمیل این سامانه در کل کشور، نیاز به خرید و نصب ۱۵۰۰ دستگاه دیگر است. با این حال، با خرید تجهیزات برای ۴۰۰ دستگاه، سامانه پاسخ سریع برای ۱۸ شهر پرجمعیت کشور تکمیل خواهد شد. در حال حاضر، بیش از ۱۰ دستگاه شتاب‌نگار در شهرهای پرجمعیتی مانند تهران، تبریز و مشهد نصب شده است.

پورمحمد شاهوار در خصوص امکان ارسال هشدار سریع زلزله از طریق داده‌های دستگاه شتاب‌نگار مرکز تحقیقات گفت: گوگل از طریق اپلیکیشن My Earthquake Alerts به دارندگان گوشی‌های اندروید اطلاع‌رسانی می‌کند. ما نیز این امکان را داریم که با همکاری اپراتورهای تلفن همراه و داده‌های دستگاه شتاب‌نگار خود، در صورت وقوع زلزله، آلارم خطر را برای مردم ارسال کنیم.

اما اتخاذ چنین تصمیمی با دو مشکل اساسی مواجه است: عدم اطمینان از وضعیت پدافندی و عدم آموزش صحیح مردم برای مقابله با شرایط بحران. در صورت ضعف سیستم پدافندی، امکان هک و شبیه‌سازی زلزله وجود دارد و یک هشدار خطای واحد می‌تواند اعتماد مردم به سامانه را از بین ببرد. وی همچنین به اتصال شریان‌های حیاتی گاز به دستگاه شتاب‌نگار در برخی شهرهای کشور از جمله تهران اشاره کرد، اما تاکید کرد که فعال‌سازی قطع خودکار گاز تنها پس از اطمینان از مسائل پدافندی امکان‌پذیر است.

قطع گاز و برق: اولویتی بالاتر از هشدار به شهروندان

علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات وزارت راه، در خصوص ضرورت تکمیل سامانه هشدار سریع زلزله برای شهرهای مختلف از جمله تهران گفت: سامانه هشدار سریع زلزله تنها چند ثانیه کوتاه پیش از وقوع زلزله هشدار می‌دهد. اگر فرد به مرکز زلزله نزدیک باشد، زمان فرار بسیار کم است و اگر دور باشد، شدت زلزله کاهش می‌یابد و هشدار سریع بی‌اثر می‌شود. وی معتقد است که مسئولان باید به جای وعده تجهیز شهرها به سامانه هشدار سریع، بر افزایش تاب‌آوری شهری متمرکز شوند.

بیت‌اللهی تاکید کرد که اتصال شبکه برق و گاز به سامانه هشدار سریع برای قطع خودکار پیش از وقوع بحران، از اهمیت بالاتری برخوردار است. در پاسخ به این سوال که آیا پیامک هشدار برای مسئولان فعال در بخش لرزه‌نگاری و مدیریت بحران ارسال می‌شود، وی پاسخ داد: «خیر، این پیامک برای مسئولان نیز ارسال نمی‌شود.»