گفت‌وگو در ایران: جدل رتوریک به جای کشف حقیقت

عباس عبدی، تحلیلگر برجسته، در یادداشتی برای روزنامه اعتماد به بررسی وضعیت گفت‌وگو در ایران پرداخته و آن را زیانبارتر از فقدان گفت‌وگو توصیف کرده است. وی معتقد است که در شرایط کنونی کشور، طرفین گفت‌وگو به دلیل عدم وجود فرآیندی پذیرفته‌شده برای پایان دادن به بحث‌ها، به جای استدلال و شواهد، به جدل و رتوریک پناه می‌برند.

این وضعیت منجر به کاهش مطالبه برای گفت‌وگوهای علمی و حقیقت‌محور شده است. عبدی با مقایسه دو نوع گفت‌وگوی رتوریک و علمی، تفاوت‌های ماهوی آنها را تشریح می‌کند.

تفاوت‌های کلیدی: گفت‌وگوی رتوریک در برابر گفت‌وگوی علمی

عبدی برای روشن شدن تفاوت‌ها، این دو نوع گفت‌وگو را از جنبه‌های مختلف مقایسه می‌کند:

• هدف:
  • گفت‌وگوی رتوریک: به دنبال اقناع، تاثیرگذاری، جلب همراهی یا پیروزی در بحث است.
  • گفت‌وگوی علمی: در پی کشف حقیقت، روشن کردن مفاهیم، حل مساله و رسیدن به فهم مشترک است.
• مخاطب:
  • گفت‌وگوی رتوریک: مخاطب عمومی یا جمعی دارد و استدلال‌ها متناسب با باورها و عواطف آنان تنظیم می‌شود.
  • گفت‌وگوی علمی: طرفین آن جامعه علمی، اندیشمندان و افراد دانش‌طلب هستند و فرض بر عقلانیت و بی‌طرفی شنوندگان است.
• روش و شیوه:
  • گفت‌وگوی رتوریک: اغلب از فنون بلاغی، استعاره، تکرار، بازی با احساسات و اتکا بر اعتبار شخصی استفاده می‌کند.
  • گفت‌وگوی علمی: متکی به استدلال منطقی، شواهد تجربی و اصول روش‌شناختی است.
• ساختار:
  • گفت‌وگوی رتوریک: بیشتر در قالب‌های مناظره، خطابه یا جنبه نمایشی دارد.
  • گفت‌وگوی علمی: اغلب شبیه مباحثه یا پژوهش است و جنبه همکاری دارد.
• ماهیت حقیقت:
  • گفت‌وگوی رتوریک: حقیقت سیال و وابسته به نحوه روایت آن است و می‌توان روایت‌های گوناگون و حتی متناقضی برای اقناع شنونده ساخت.
  • گفت‌وگوی علمی: حقیقت عینی و مستقل از فرد است و استدلال‌ها باید قابل تکرار و آزمون‌پذیر باشند.
• نتیجه:
  • گفت‌وگوی رتوریک: معمولاً برنده-بازنده دارد و ارزش بحث به میزان تاثیرگذاری بر مخاطبان سنجیده می‌شود.
  • گفت‌وگوی علمی: برنده-بازنده ندارد و ارزش بحث در نزدیک شدن به واقعیت یا حل مساله است.

جایگاه گفت‌وگوها در جامعه و سیاست

عبدی تاکید می‌کند که جامعه هیچ‌گاه از هر دو نوع گفت‌وگو بی‌نیاز نیست. در حالی که گفت‌وگوهای علمی توسط دانشگاهیان و روشنفکران ترویج می‌شوند، در حوزه سیاست، گفت‌وگوهای رتوریک و اقناعی رواج بیشتری دارند و گریزی از آن نیست. این نوع گفت‌وگوها نزد سیاستمداران و رسانه‌ای‌ها رایج است.

وی خاطرنشان می‌کند که گفت‌وگوهای رتوریک طیفی وسیع را شامل می‌شوند؛ از جدل، انگیزه‌خوانی، فحاشی و ستیزه‌جویی گرفته تا بیان منطقی و نگاه همدلانه. خطر اصلی زمانی رخ می‌دهد که دو اتفاق همزمان بیفتد:

1. غلبه کامل گفتار رتوریک ستیزه‌جویانه بر الگوهای دیگر.
2. غلبه گفتار رتوریک بر کسانی که باید منادیان گفتار علمی باشند.

عبدی هشدار می‌دهد که اگر دانشمندان نیز مقهور گفتار رتوریک شوند، نمی‌توان از کنشگران کم‌سواد و انگیزه‌خوان انتظاری داشت. او در پایان نتیجه می‌گیرد که اگر قادر به گفت‌وگوی علمی با دیگران نباشیم، بهتر است از گفت‌وگو پرهیز کنیم، زیرا جامعه انتظارات دیگری دارد.