نقش بهزیستی در بازگشت بهبودیافتگان اعتیاد به جامعه

بازاجتماعی کردن افراد بهبودیافته از اعتیاد، پازل نهایی و حیاتی در مسیر درمان است. این فرآیند، به دلیل آسیب‌های پیشین وارده به خانواده و جامعه، با چالش‌هایی همراه است. از این رو، سازمان‌های متولی باید بازاجتماعی کردن این افراد را به عنوان یکی از ارکان اصلی برنامه‌های خود قرار دهند.

سازمان بهزیستی کشور با رویکردی نوین به مسئله اعتیاد، برنامه‌های تحولی ویژه‌ای را برای بازگشت پایدار بهبودیافتگان به جامعه طراحی و اجرا کرده است. این اقدامات با هدف کاهش آسیب‌های اجتماعی، ایجاد فرصت‌های برابر و حمایت از کرامت انسانی افراد بهبودیافته، در دو محور اصلی «صیانت و توانمندسازی» و «مدیریت مورد» دنبال می‌شود.

صیانت و توانمندسازی: گامی برای استقلال

برنامه صیانت و توانمندسازی بر تقویت مهارت‌های فردی، آموزش‌های شغلی، حمایت‌های معیشتی و ارتقای سلامت روان بهبودیافتگان تمرکز دارد. هدف این برنامه، ورود دوباره افراد به چرخه زندگی اجتماعی و اقتصادی با عزت و اعتماد به نفس پس از ترک اعتیاد است.

مراکز صیانت: پناهگاهی برای بی‌خانمان‌ها

مراکز توانمندسازی و صیانت اجتماعی برای افراد بهبودیافته از مصرف مواد مخدر راه‌اندازی شده‌اند. ماموریت این مراکز، ارائه خدمات حمایتی به افرادی است که پس از ترخیص از مراکز ماده ۱۵ و ۱۶، فاقد پشتیبان مالی و اجتماعی هستند.

• مراکز ماده ۱۵: مراکزی برای درمان داوطلبانه معتادان و دریافت گواهی تحت درمان و کاهش آسیب.
• مراکز ماده ۱۶: مراکز ترک اعتیاد اجباری برای نگهداری و ارائه خدمات به معتادان بی‌خانمان که به طور علنی در خیابان‌ها مواد مخدر مصرف می‌کنند.

پذیرش در مراکز توانمندسازی و صیانت، تنها با ارائه گواهی ترخیص از مراکز ماده ۱۵ یا ۱۶، ظرف مدت یک هفته از زمان خروج و با معرفی رسمی از سوی بهزیستی شهرستان امکان‌پذیر است.

این مراکز، محیطی امن و کاملاً عاری از مواد اعتیادآور هستند که به بهبودیافتگان فرصت می‌دهند تا حداکثر به مدت شش ماه در آنجا اقامت داشته و از خدمات شبانه‌روزی بهره‌مند شوند تا شغل و زندگی دائمی برای خود فراهم کنند.

خدمات ارائه‌شده در این مراکز شامل مددکاری تخصصی، آموزش‌های روان‌شناختی، مهارت‌های زندگی و حرفه‌آموزی است که با هدف توانمندسازی و بازگشت موثر بهبودیافتگان به جامعه و خانواده ارائه می‌شود. این مراکز مسیر بازتوانی افراد آسیب‌دیده اجتماعی را تسهیل کرده و زمینه بازسازی زندگی مستقل و سالم آنان را فراهم می‌آورد.

۶۸ مرکز توانمندسازی فعال در کشور

معاون پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی کشور اعلام کرد که دو طرح «مدیریت مورد» و «توانمندسازی و صیانت معتادان بهبود یافته» برای فراهم‌سازی زمینه بازگشت معتادان به جامعه اجرا می‌شود. وی افزود: «مرکز توانمندسازی بعد از درمان برای معتادان بی‌خانمان یا معتادانی است که خانواده‌هایشان آنها را پذیرش نمی‌کنند و معتادان بهبودیافته می‌توانند در این مراکز از خدمات استفاده کنند.»

فرهاد اقطار در این باره گفت: «اکنون ۶۸ مرکز توانمندسازی بعد از درمان در کل کشور فعالیت دارد که ۱۵ مرکز آن ویژه زنان است.»

مدیریت مورد: نقشه راه فردی برای بازتوانی

دومین برنامه بهزیستی برای بازگرداندن بهبودیافتگان از اعتیاد به جامعه، «مدیریت مورد» است. در این طرح، برای هر بهبودیافته یک پرونده حمایتی تشکیل شده و خدمات متناسب با شرایط خاص او شامل پیگیری درمان، مشاوره خانوادگی، کمک‌های اجتماعی و فرصت‌های اشتغال فراهم می‌شود. این برنامه به نوعی نقشه راه فردی برای بازتوانی اجتماعی به شمار می‌رود.

«مدیریت مورد» طرح مددکاری بسیار جدی در توانمندسازی و بازگشت معتادین بهبود یافته به اجتماع است که با تکیه بر منابع و امکانات موجود، زمینه‌های رسیدن مددجو به توانمندسازی و ایجاد اشتغال را فراهم می‌کند. در این طرح، مددکارانی به ‌عنوان تسهیل‌گر در کنار هر معتاد حضور دارند و اقداماتی را با هدف مانایی در درمان، بازگشت فرد به خانواده و تسهیل جامعه‌پذیری و صیانت اجتماعی افراد در مسیر درمان انجام می‌دهند.

معاون پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی کشور درباره این طرح گفت: «مدیریت مورد» طرحی است که برای کسانی که هنگام ترخیص از مراکز درمانی و ترک اعتیاد، نزد خانواده‌های خود بازمی‌گردند، طراحی شده است.

اقطار افزود: «در این طرح، تیم مدیریت مورد، مواردی مانند بیمه، حرفه‌آموزی و اشتغال و توانمندسازی فرد بهبودیافته را پیگیری می‌کنند و اکنون حدود ۴۰۰ تیم این کار را برعهده دارند و برای اجرای آن مددکاران را به کار گرفته‌ایم.»

چالش بازگشت به اعتیاد و اهمیت حمایت‌های همه‌جانبه

بی‌تردید بازاجتماعی کردن بهبودیافتگان از اعتیاد مهم‌تر از ترک اعتیاد است. اکنون ۲ میلیون و ۸۰۸ هزار مصرف‌کننده مواد در کشور وجود دارد که بر اساس برخی تحقیقات، ۸۰ تا ۹۰ درصد آنها، به ویژه در شش ماه نخست درمان، دوباره به مصرف مواد روی می‌آورند. متاسفانه برخی آمار حاکی از آن است که ۸۰ درصد بهبودیافتگان بازگشت مجدد به اعتیاد دارند.

این آمار نشان می‌دهد که بازگشت بهبودیافتگان اعتیاد به جامعه و استمرار پاک ماندن آنها، تنها با درمان جسمی و قطع مصرف مواد امکان‌پذیر نیست، بلکه نیازمند حمایت‌های همه‌جانبه اجتماعی، اقتصادی و روانی است.

اگر مسیر پرپیچ‌وخم ترک اعتیاد به درستی ادامه یابد، فرد بهبودیافته می‌تواند چرخه اعتیاد را بشکند و زمینه‌ساز جامعه‌ای سالم‌تر، توانمندتر و با آسیب‌های کمتر شود.

در این بین، باید به این نکته توجه داشت که درمان و پاک شدن از اعتیاد به معنای تکمیل چرخه ترک نیست و امکان بازگشت فرد بهبودیافته به اعتیاد همواره وجود دارد. بنابراین، اجرای دو برنامه تحولی بهزیستی شامل توانمندسازی و صیانت از امور بهبودیافتگان و مدیریت مورد می‌تواند به کاهش چرخه بازگشت به اعتیاد کمک کرده و از گسترش آسیب‌های اجتماعی پیشگیری کند. در واقع، بهزیستی با این سیاست‌ها تلاش دارد تا بهبودیافتگان نه به عنوان «گذشته‌ای پرچالش»، بلکه به عنوان «ظرفیتی برای آینده» دیده شوند.